Түркия

Қазақша Уикипедияның мағлұматы

Türkiye Cumhuriyeti Түркия Республикасы
Ұраны: Yurtta Sulh, Cihanda Sulh ("Жұртта бейбіт, Дүниеде бейбіт")1
Әнұраны: İstiklâl Marşı
Елордасы		Анқара 41°1′N, 28°57′E
Ең ірі қаласы		Ыстамбұл
Ресми тілдері		түрікше
Үкімет түрі		Парламенттік Республика
—	Президенті	Абдүллаһ Гүл
—	Премьер-министрі	Реджеп Тайип Ердоған
Осман империясының ыдырауы		Осман империясынан (Лозанна бітімі бойынша)
—	Түрік Тәуелсіздік соғысы	1919 мамырдың 19
—	Түрік ұлттық қозғалысы	1920 сәуірдің 23
—	Республика жарияламасы	1923 қазанның 29
—	Су (%)	1.3
Жұрты
—	2005 сарап.	72,600,000 (17-ші2)
—	2000 жұрт санағы	67,803,927
ЖІӨ (АҚТ)		2006 сарап.
—	Бүкіл	$612.3 млрд (17-ші)
—	Тұлға басына	$8,385 (75-ші)
АДИ (2006)		0.757 (орташа) (92-ші)
Ұлттық пұлы		Жаңа түрік лирасы3 (TRY)
Уақыт белдеу(лер)і		EET (UTC+2)
—	Summer (ЖУ)	EEST (UTC+3)
Интернет үйшігі		.tr
Телефон белгілемесі		+90
1 "Yurtta sulh, cihanda sulh" (original Turkish). 2 Population and population density rankings based on 2005 figures. 3 The New Turkish Lira (Yeni Türk Lirası) replaced the old Turkish Lira on 1 January 2005. A graphical timeline is available here: History of the Republic of Turkey

Түркия - Азия мен Еуропа құрлықтарында орналасқан мемлекет. Жұрт саны - 70 млн. Тәуелсіздігін 1923 ж. алған. Осман империясынын ыдырауының нәтижесінде пайда болды. Кіші Азия түбегінде орналасқан, оны Қара, Жерорта, Эгей мен Мәрмәр теңіздері жан-жақтан қоршайды. Шығыста Грузиямен, Әзірбайжанмен, Иранмен, Армениямен, батыста Болгариямен, Грекиямен, оңтүстікте Ирак пен Сириямен шекаралас.

[өңдеу] Тарихы

XI ғасырдың соңында Кіші Азия түбегіне Орта Азиядан оғыз тайпаларынан бөлінген көшпенді селжүк тайпалары кірді. Сол кездегі ірі, қуатты Византия империясы да оларға тойтарыс бере алмады. 1071 жылы Манцикерт (түрікше Маназкерт) маңындағы шайқаста селжүктер византиялықтарды күйретті. Нәтижесінде селжүктер олардың Кіші Азиядағы, Сириядағы мен Палестинадағы иеліктерді тартып алды.

Бірақ та Ирак, Иран, Сирия, Палестина, Кіші Азияны қамтыған Селжүк империясы біраздан кейін бірнеше бөлікке бөлінді. Оның Кіші Азиядаға бөлігі өзін Конья сұлтандығы деп жариялады оның астанасы Конья (бұрыңғы Иконий) қаласында болды. Крестшілердің жорықтарына, Кіші Азия мен Қиыр Шығыстың корольдіктеріне (Антиохия, Кіші Армения, т.б.) тойтарыс бере алған Конья сұлтандығын 1318 жылда Хулагу хандығы құлатты.

Соған дейін, XII ғасырдың басында, Шыңғысханның және оның ұрпақтарының шабуылдардан құтылып, Хорасаннан Сүлеймен ханның басшылығымен оғыздар Арменияға, одан кейін, оның баласы Ертоғырыл ханның кезінде Кіші Азияға көшіп кетті де, Кония сұлтаны Ала-эд-дин Византиямен соғыста көмектесті, сондықтан ол оғыздарға Ангора(Анкара) мен Брусса (Бурса) қалаларының арасындағы жерлерді берді.

Ертоғырылдың баласы Осман бей Византиямен күресте оның Кіші Азиядағы көптеген жерлерін тартып алды. Содан кейін, 1299 жылы Осман Кония сұлтандығынан тәуелсіздігін жариялап, Осман мемлекетін құрды.

қ • п • ө

TÜRKSOY (Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы)¹

Мүше елдер:
 Әзірбайжан² •  Қазақстан •  Қырғызстан •  Өзбекстан³ •  Түркия •  Түрікменстан

Қараушы елдер:
 Алтай⁴ •  Башқұртстан⁴ •  Гәгәузия⁵ •  Саха⁴ •  Солт. Қыбыр⁶ •  Татарстан⁴ •  Тыуа⁴ •  Хақасстан⁴

---

 Аңғартпалар: (1) Ұйымға кірмеген аумақтарды басқа түркі тілді аумақтар тізімінен қараңыз; (2) Құрамына  Нахшыван Аутономиялық Республикасы кіреді; (3) Құрамына  Қарақалпақстан Аутономиялық Республикасы кіреді; (4) Ресей Федерациясының федералды субъекті; (5) Молдова Республикасының аутономиялық аумақ бірлігі; (6) Солтүстік Қыбыр Түрік Республикасын тек Түркия Республикасы таниды, халықаралық қауым бұны Қыбыр Республикасын аумағы деп санайды.

қ • п • ө

Исләм Маслихаты Ұйымы (ИМҰ)

Албания • Арабстан • Ауғанстан • Әзірбайжан • Баңладеш • Бахрейн • Бенин • Бруней • Буркина-Фасо • Гинея-Биссау • Ғабон • Ғайана • Ғамбия • Екуатор Гинея • Алжир • Жибути • Ирақ • Иран • Йемен • Кот-д-Ивуар • Куейт • Қазақстан • Қамерун • Қатар • Қоморлар • Біріккен Араб Әмірліктері • Қырғызстан • Либия • Ливан • Мағрип • Малайзия • Малдивтар • Мали • Мозамбик • Моритания • Мысыр • Найжирия • Нижер • Өзбекстан • Паластин • Пәкістан • Сенегал • Сиерра-Леоне • Сомалия • Судан • Суринам • Сүрия • Ташад • Тәжікстан • Того • Тунисия • Түркия • Түрікменстан • Уганда • Ұман • Ұрдония • Үндінезия
Қараушы елдер: Босна және Герсек • Орта Африка Республикасы • Ресей • Таиланд
Қараушы мұсылман ұйымдары және қауымдар: Моро Ұлт Азаттылығы Майданы • Солтүстік Қыбыр
Қараушы халықаралық ұйымдар: Араб Бірлігі • Африка Бірлігі • Біріккен Ұлттар • Економикалық Ынтымастық Ұйымы • Қосылмау Қозғалысы

қ • п • ө

Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ)

Гаити • Албания • Ангола • Антигуа мен Барбуда • Аргентина • Аустралия • Баңладеш • Барбадос • Бахрейн • Белиз • Бенин • Біріккен Араб Әмірліктері • Боливия • Ботсуана • Бразилия • Бруней • Буркина-Фасо • Бурунди • Венесуела • Виетнам • Габон • Гайана • Гамбия • Гана • Гуинея-Биссау • Гуинея • Гренада • Гүржістан • Гуатемала • Джибути • Доминика • Доминикан Республикасы • Екуадор • Әрменстан • Еуропа Одағы¹ • Жаңа Зеландия • Жапония • Жамайка • Замбия • Зимбабуе •Исландия • Исраел • Швейцария • Камбоджия • Камерун • Қатар • Канада • Кения • Колумбия • Конго Демократиялық Республикасы • Конго Республикасы • Коста-Рика • Кот-д-Ивуар • Куба • Кувейт • Құрама Штаттар • Қырғызстан • Қытай • Лесото • Лихтенштейн • Мағрибия • Мадагаскар • Макао • Македония • Малайзия • Малауи • Мали • Малдивтер • Маурики • Мауритания • Мексика • Мианма • Мозамбик • Молдова • Моңғолия • Мысыр • Нигерия • Намибия • Непал • Нигер • Никарагуа • Норвегия • Оман • Гондурас • Оңтүстік Африка • Оңтүстік Корея • Орталық Африка Республикасы • Панама • Папуа Жаңа Гвинея • Парагуай • Пәкістан • Перу • Пилипинес • Руанда • Салуадор • Сауд Арабиясы • Сент Винсент және Гренадиндер • Сент Киттс және Невис • Сент Лусия • Сенегал • Сиерра-Леоне • Сингапур • Суазиланд • Сүлеймен Аралдары • Суринам • Таиланд • Тайуан • Танзания • Ташад • Того • Тринидад пен Тобаго • Тунисия • Түркия • Уганда • Үндінезия • Үндістан • Уругуай • Иордан • Фиджи • Хорватия • Чили • Шәңғаң • Шри-Ланка •

¹ Еуропа Одағының барлық жиырма жеті мүше елі БСҰ-ға өз алдына мүше болып енген:
Алмания • Аустрия • Белгия • Бұлғарстан • Грекия • Дания • Естония • Ирландия • Испания • Италия • Швеция •
Қыбыр • Құрама Патшалық • Латвия • Литуания • Лүксембор • Мажарстан • Малта • Недерланд •Польша • Португалия • Румыния • Словакия • Словения • Финландия • Франция • Чехия •