Исландия

Қазақша Уикипедияның мағлұматы

Lýðveldið Ísland Исландия Республикасы
Әнұраны: Lofsöngur
Елордасы		Рейкиявик 64°08′N, 21°56′W
Ең ірі қаласы		Рейкиявик (114.800)
Ресми тілдері		исландша
Үкімет түрі		Конституциялы Республика
—	Президенті	Олафур Рагнар Гримссон
—	Премьер-министрі	Гейр Һ. Һаарде
Тәуелсіздігі
—	Тәуелсіздік	1944 ж. маусымның 17
—	Су (%)	2.7
Жұрты
—	2006 ж. шілденің 1 сарап.	304.334 (178-ші)
—	1980 жұрт санағы	229.187
ЖІӨ (АҚТ)		2005 сарап.
—	Бүкіл	$10,531 млрд (135-ші)
—	Тұлға басына	$35.586 (5-ші)
АДИ (2003)		0,956 (жоғары) (2-ші)
Ұлттық пұлы		Исланд кронасы (ISK)
Уақыт белдеу(лер)і		UTC (UTC0)
Интернет үйшігі		.is
Телефон белгілемесі		+354
Радио белгілемесі		IS

Исландия (Исландия Республикасы) — Eуропада орналасқан аралды ел. Гренландия аралының шығысында және Норуегия мен Норуег теңізінің батысында жайғасқан. Елордасы Рейкиявик аралдың оңтүстік-батысында орналасады.

[өңдеу] Атауы

Аралдың атауының аудармасы — мұзды жер.

[өңдеу] Жағырапиясы

Солтүстiк Америка мен Еуропа арасындағы ұлы мұхитта орналасқан аралдық қос елдiң бiрi — Исландия геологиялық тұрғыдан алғанда әлемдегi ең жас елдердiң бiрi. Ғалымдардың пiкiрiнше, Исландия Жер тарихының төрттiк дәуiрiнде су асты (Атлант мұхиты) жанартауларының атқылауынан пайда болып, жаһандық мұз басу кезеңiнде қатып, аралға айналған мемлекет.

Исландияның жағалау шекарасы 5 мың km жуықтайды. Елдiң солтүстiк және солтүстiк-батыс аудандары таулы болып келсе, оңтүстiк бөлiгiн құмды алқаптар алып жатыр. Исландияның бүкiл жерін дерлiк мұз жамылғысы басып жатыр. Ел бойынша жердiң 11 900 km² аумағы мұз жамылғысымен жастанған. Мұндай мұзтаулар елдiң солтүстiк бөлiгiнде орасан көп. Оның iрiлерi — Ватнайекүдл, Хофсиекүдл және Лаунгиекүдл. Ал елдiң биiк нүктесi — Хваннадалсхнукүр (2119 m).

Елдiң төрт шекарасын да мұхит қоршап тұрғанымен қоса, Исландияда өзендер мен көлдердiң iрi жүйесi бар. Елдiң iрi көлдерi — Тингвадлаватн мен Тоурисватн. Алайда теңiз деңгейiмен салыстырғандағы әлем бойынша ең төмен орналасқан британдық көршiсiмен қатар қойғанда Исландия әлдеқайда биiкке қоныс тепкен.

[өңдеу] Ахуалы

Исландия өзiнiң аралдық көршiсi — Британ аралдары секiлдi жауын-шашынның көптiгiмен ерекшеленедi.

Дегенмен аралдың атауы мен мұздықтардың көптiгiн алға салып, Исландияны арктикалық ел екен деп ойласақ, үлкен қатеге ұрынамыз. Өйткенi Солтүстiк-Атлант ағысы (Голфстрим) әкелетiн жылы желдер лебi Исландияның ауа райын бiрқалыпты етiп отырады. Бұл аймақта қаңтардың орташа температурасы бар болғаны −1 °C болса, шiлденiң орташа температурасы +11 °C. Басқаша айтқанда, елдiң жазы аптап емес те, қысы табан тоңдырмастай. Қоңыржай климаттың туристер үшiн жайлылығы басым болғанымен, ауыл шаруашылығы үшiн аяқтан шалатын жайт екенi рас. Осыдан да келiп, Исландия ауыл шаруашылығы дамуы жөнiнен артта қалған елдер санатына жатқызылады.

[өңдеу] Өсімдіктер дүниесі

Ел жерінің ¼ ғана өсiмдiк жамылғысы жауып жатыр. Оның өзiнiң үлкен бөлiгiн мүк пен аласа шөптер алады. Ал ағашты өсiмдiктер мекеннiң 1 % ғана иеленедi. Рас, жауын-шашынның молдығы өсiмдiк өсуiне басқалай әсер етуi қажет. Яғни былайғы жұрт Исландияны жасыл алқапты, шыңғылды ел деп ойлауы мүмкiн. Бiрақ мұз жамылғылары мен асқан ылғалдылық, кей мекеннiң батпақты не құнарсыз топырақты болып келуi — Исландияның өсiмдiк жамылғысының тым жұқалығына септiгiн тиiгiзiп отыр.

[өңдеу] Хайуанаттар дүниесі

Елдiң фаунасы да өте бай емес. Мекеннiң ең тұрғылықты жануары — ақ түлкi (песец) саналады. Ал 18 ғ. берi Исландияға жерсiндiрiлген тышқанның бiрнеше түрi мен 80-ге жуықтайтын құстар түрi, солтүстiк бұғы-маралдар аймақтың жаңа тұрғындары iспеттес. Бiрақ бұлардың бәрi де елдермен салыстырғанда азшылықты құрайды. Тек қана Исландияның мұхит жағалауында балықтар түрлерi ғана көп. Исландия теңiз жануарларына кенде емес. Тiптi жағалауда итбалықтың екi бiрдей түрi мен киттердiң бiрнеше түрi мекен етедi.

[өңдеу] Әкімшілік бөлінісуі

[өңдеу] Жұрты

[өңдеу] Тарихы

Исландия геологиялық тұрғыдан алғанда өте жас елдердiң бiрi. Алайда өзге еуропалық мемлекеттер секiлдi тәуелсiздiкке ерте қол жеткiзген. Тарихтан Исландияның 1387—1390 жж. Данияға бағынышты болғаны белгiлi.

[өңдеу] Саясат жайғасы

Исландия — республикалық мемлекет. Конституциясы 1944 ж. қабылданған. Ел басшысы — президент әр төрт жыл сайын бүкiлхалықтық ашық және жабық сайлау нәтижесiнде сайланып отырады. Дегенмен президенттiң уысына атқарушы билiк түгелдей берiле қоймаған. Заң бойынша атқарушы билiк үкiмет пен оның басшысы — Премьер-министрдiң қолында.

Парламент (жергiлiктi тiлде алтинг аталады) депутаттары да (жалпы саны — 63) бүкiлхалықтық сайлау нәтижесiнде 4 жылға сайланады.

Ал елдегi ең екпiндi партия — «Тәуелсiздiк партиясы». 2003 ж. соңғы алтинг депутаттары сайлауында аталмыш партия атынан «бәйгеге» түскен үмiткерлер 22 орынды (33,7 %) жеңiп алған болатын. Исландиядағы өзге партиялар қатарында Прогрессивтiк партия және социалистiк-демократиялық альянс бар

[өңдеу] Экономикасы

Исландия экономикасы соңғы жылдары ауытқымалы күй кештi. Айталық 1996—2001 жылдар аралығында елдiң жылдық экономикалық өсiмi 3-5 % құраса, 2002 ж. бұл сан күрт төмендеп, 0,2 % әрең iлiктi. Ал IЖӨ 0,6 % аспай қалды. Алайда араға жыл салып, яғни 2003 ж. экономикалық өсiм қайта көтерiлiп, елдегi инфляция 5 %-дан 2 %-ға дейiн қысқарды. Исландия озық елдер тiзбегiнде 2005 ж. 16 орында тұрса, 2006 ж. мәлiмет бойынша оның тағы екi саты жоғарылағаны анықталды. Осы өрлеу нәтижесiнде ғана Исландия алып алтылық қатарынан табылды.

[өңдеу] Өнеркәсібі

Елде аздаған сұр тас көмiр өндiрiсiн есепке алмағанда, тау-кен өндiрiсi мүлдем жоқтың қасы. Оның есесiне 2-ші дүниежүзiлiк соғыстан соң өңдеушi өнеркәсiп саласы қолға алына бастады. 1960 жж. бастап, импортталған шикi алюминий өңделiп, құрылысқа қажеттi дайын алюминий өнiмi экспорттала бастады. Исландияда жеңiл өнеркәсiп саласы да соңғы жылдары алға қойылып келедi. Аяқ киiм, металл өнiмдерi, құрылыс материалдары, электр құралдары және түрлi тұтыну тауарлары шығарыла бастады.

[өңдеу] Энергетикасы

Исландия энергетика саласы жағынан озық. Республикаға энергияның су көзi тән. Мемлекеттiң гидроэнергетикалық мүмкiндiгi жылына 80 млрд kW-сағ. бағаланады. Қазiргi таңда республикада 6 энергия өндiретiн су көзi бар.

[өңдеу] Тасымалдау

Исландияда автокөлiк жолы мен су жолы жақсы дамығанымен, темiр жол мүлдем жоқ. Есесiне автожолдың ұзындығы 12 955 km құрайды. Өйткенi республикада көлiк саны тым жоғары. Ресми емес мәлiметтер бойынша, Исландияда жан басына шаққанда, екi адамға 1 көлiктен келедi екен. Ал елдiң сауда кемелерiнiң жалпы тауар сыйымдылығы 192 мың тоннаны құрайды. Елде тасымалмен 3 компания айналысады.

[өңдеу] Балық шаруашылығы

Исландия экономикасының негiзгi тiрегi — балық шаруашылығы болып табылады. Бұл сала жалпы халықтың 12 % жұмыспен қамтып отыр, сонымен қатар, елдiң сыртқа шығаратын тауарларының 70 % құрайды. Оның iшiндегi негiзгi тұщы су балықтары — нәлiм (треска) мен майшабақ. Алайда соңғы жылдардағы балық түсiмiнiң азаюына байланысты Исландияда мойва және сайра деп аталатын балықтар да ауланып, сыртқа шығарыла бастаған.

Бұған қоса Исландия халқы кит аулаумен де айналысады. Рас, 1989 ж. халықаралық жануарларды қорғау қауымдастықтарының араласуымен кит аулауға елде мораторий жарияланғанымен, 1990 жж. ортасына қарай ел басшылығы мораторийдi қайта алып тастады.

[өңдеу] Ауыл шаруашылығы

Ел халқының 5 пайызы ғана ауылшаруашылығы саласында қызмет етедi. Республикадағы жалпы ауылшаруашылығы фермаларының саны 6 мыңды құраса, оның 80 пайызы — жеке қожалықтар. Исландияның мал шаруашылығындағы негiзгi нысанасы — қой шаруашылығы. Оның басты себебi: қой етi — Исландиядағы негiзгi ет тағамы болып саналады.

[өңдеу] Саудасы

Сондай-ақ, сыртқы саудада балық өнiмiнен кейiнгi орынды жерасты пайдалы қазбалары алады. Оның iшiнде Исландия сыртқа алюминий, диатомит, феррокремний шығарумен шұғылданады.

Негiзгi сыртқы саудада байланыс құратын елдер: Алмания — 18 %, Құрама патшалық — 17,5 %, Недерланд — 11 %, АҚШ — 11 %, Испания — 5 %, Дания — 5 %, Португалия — 4 %, Норуегия — 4 %.

Ал импорт жөнiне тоқталғанда, Исландия мұнай өнiмдерi мен азық-түлiк, машиналар тасымалдайды. Импорт байланысын жүргiзетiн елдер мен оның пайыздары төмендегiдей: АҚШ — 11 %, Алмания — 11 %, Дания — 8,5 %, Норуегия — 8,5 %, Құрама патшалық — 7,5 %, Недерланд — 6 %, Ісүіш — 6 %.

[өңдеу] Мәдениет және қоғам

[өңдеу] Әлеуметтік саласы

[өңдеу] Қарулы күштері

[өңдеу] Түсініктемелер

[өңдеу] Тағы қараңыз

[өңдеу] Сыртқы сілтемелер

• Мұз жамылған мығым ел немесе Исландия экономикасының құпиясы не?

Осы мақала Исландия аумақтар туралы бітеме боп табылады. Бұны толықтырып, Уикипедияға көмектесуіңізге болады.

қ • п • ө

Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ)

Гаити • Албания • Ангола • Антигуа мен Барбуда • Аргентина • Аустралия • Баңладеш • Барбадос • Бахрейн • Белиз • Бенин • Біріккен Араб Әмірліктері • Боливия • Ботсуана • Бразилия • Бруней • Буркина-Фасо • Бурунди • Венесуела • Виетнам • Габон • Гайана • Гамбия • Гана • Гуинея-Биссау • Гуинея • Гренада • Гүржістан • Гуатемала • Джибути • Доминика • Доминикан Республикасы • Екуадор • Әрменстан • Еуропа Одағы¹ • Жаңа Зеландия • Жапония • Жамайка • Замбия • Зимбабуе •Исландия • Исраел • Швейцария • Камбоджия • Камерун • Қатар • Канада • Кения • Колумбия • Конго Демократиялық Республикасы • Конго Республикасы • Коста-Рика • Кот-д-Ивуар • Куба • Кувейт • Құрама Штаттар • Қырғызстан • Қытай • Лесото • Лихтенштейн • Мағрибия • Мадагаскар • Макао • Македония • Малайзия • Малауи • Мали • Малдивтер • Маурики • Мауритания • Мексика • Мианма • Мозамбик • Молдова • Моңғолия • Мысыр • Нигерия • Намибия • Непал • Нигер • Никарагуа • Норвегия • Оман • Гондурас • Оңтүстік Африка • Оңтүстік Корея • Орталық Африка Республикасы • Панама • Папуа Жаңа Гвинея • Парагуай • Пәкістан • Перу • Пилипинес • Руанда • Салуадор • Сауд Арабиясы • Сент Винсент және Гренадиндер • Сент Киттс және Невис • Сент Лусия • Сенегал • Сиерра-Леоне • Сингапур • Суазиланд • Сүлеймен Аралдары • Суринам • Таиланд • Тайуан • Танзания • Ташад • Того • Тринидад пен Тобаго • Тунисия • Түркия • Уганда • Үндінезия • Үндістан • Уругуай • Иордан • Фиджи • Хорватия • Чили • Шәңғаң • Шри-Ланка •

¹ Еуропа Одағының барлық жиырма жеті мүше елі БСҰ-ға өз алдына мүше болып енген:
Алмания • Аустрия • Белгия • Бұлғарстан • Грекия • Дания • Естония • Ирландия • Испания • Италия • Швеция •
Қыбыр • Құрама Патшалық • Латвия • Литуания • Лүксембор • Мажарстан • Малта • Недерланд •Польша • Португалия • Румыния • Словакия • Словения • Финландия • Франция • Чехия •

     Солтүстік кеңес елдері

Мүше елдер: Дания • Исландия • Норвегия • Финляндия • Швеция
Одақтас мүшелер: Аланд аралдары • Гренландия • Фарер аралдары
СК кеңселері барлары: Естония • Ресей (Санкт-Петербор, Калининград)

Тағы Скандинавия елдерін қараңыз