Өзен

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Өзен

Өзен — өзінің табиғи арнасымен ағып жататын ағынды су[1] немесе ағып жатқан тұщы судың табиғи жолы. Өзен басқа бір өзенге,көлге,теңізге,мұхитқа немесе үлкен су қоймасына барып құяды. Өзен жаңбыр суынан,еріген қар мен мұздықтардан,қайнар бұлақтардан немесе арнасынан тасыған көл суларынан нәр алады. Көптеген өзендер қыраттар мен таулардан басталады. Бірақ төмен қарай ағып келе жатқанда оған өзгеде жылғалар,өзен-бұлақтар мен су көздері қосылады. Елді мекендердің басым бөлігі өзен жағаларында орналасады. Өзендер,сондай-ақ, ауыл шаруашылығына да қолайлы. Өйткені өзен аңғарлары мен жазықтарының топырағы өте құнарлы болады. Шөлді аймақтардың диқандары егіндіктерін жақын маңайдағы өзендерден артық тартып суарады. Өзендерде ,сондай-ақ, электр қуаты өндіріледі. Өнеркәсіп жаңадан дами бастаған өткен ғасырларда,диірмендер,ұста дүкендері мен зауыттар ағысы қатты өзендердің жағасына орналасатын.Адам су екпінінің қуатын түрлі механизімдерді жұмыс істетуге қолданды. Өзендердің көлемі мен түрі әрқалай.Бірақ олардың бәріне ортақ нәрсе-өзен атаулының бәрі биік жерден басталады. Өзен суының тасуы да табиғи жайт. Өзен тасыған кезде оның арналары эрозияға ұшырап, шөгінділері шайылып,жаңа аңғарлар пайда болады. [2]

Толығырақ[өңдеу]

Өзеннің негізгі бөліктері – бастауы (басталар жері) және атырауы (көлге, теңізге құяр жері). Ірі өзендердің жоғарғы, орта және төмен ағысы болады. Тікелей көлдерге, теңіздерге құятын немесе құмдар мен батпақтарға сіңетін өзендер – негізгі және оларға келіп қосылатын өзендер алғашқының салалары деп аталады. Негізгі өзен өзінің салаларымен бірігіп өзен жүйесін құрайды. Өзен жүйесі мен су жиналатын алаптан өзен алабы құралады. Екі өзен алабы суайырық арқылы ажыратылады. Өзен негізінен жер бедерінің созыңқы ойыс жерлері – өзен аңғары бойымен (неғұрлым төменірек бөлігі – арна, тасқын сулар ғана жететін жері – жайылма) ағады. Өзен Өзен дегеніміз-арна деп аталатын табиғи ойпаң арқылы ағатын су. Басталатын жері-бастауы Құятын жері-сағасы Жөн-жөнекей қосылатын өзендері-саласы Өзен салаларымен қосып өзен жүйесін құрайды. Жайылма- өзеннің су тасығанда болатын бөлігі. Арна-бастауынан сағасына дейін әрі ұзын,әрі кең ойыс Су шығыны дегеніміз- өзеннің көлденең қимасы арқылы бір секундта ағып өтетін су. Атырау-өзен сағасында тармақтарға бөлінуінен пайда болады. Өзен құламасы-бастауынан сағасына дейін метрмен алынған қашықтық Жылдық ағын-өзеннің жыл бойғы су шығыны Өзеннің арнасында кездесетін қатты жыныстар-шоңғалдар Терасса дегеніміз-өзеннің су көтерілмейтін ескі арнасы. Аллювилльді жазықтар пайда болады-өзен шойындысынан Сарқырама дегеніміз-биік кемерден құлап аққан су Д.ж ең биік сарқырама-Анхель 1054м Ориноко Д.ж ең ірі сарқырамалар жүйесі-Парана өзеніндегі Игуасу сарқырамасы 72м Д.ж ең суы мол өзен-Амазонка Д.ж ең ұзын өзен-Ніл 6671м Бөген дегеніміз-жасанды су қоймасы Канал дегеніміз- жасанды өзендер Мұздық дегеніміз- құрлықтағы тұщы судың жиынтығы Мұздықтар жабынды және тау мұздықтары болып бөлінеді Жабынды мұздық-98%, тау мұздық-2% Д.ж мұхиттың 15пайызын мұздықтар алып жатыр Құрлықтың 11 пайызын мұздықтар құрайды. Жер бетіндегі тұщы судың 97 пайызын мұздықтар мен айсберг құрайды. Адамзатты тұщы сумен қамтамасыз етеді-өзендер Планета халқының 1\3-не тұщы су жетіспейді. Мұхит суын тазартады-бактериялар Жер асты суы-жер қыртысында кездесетін сулар Жер асты сулары еріген мұздық, жауын-шашыннан пайда болады. Саздың су өткізбеу себебі-өте ұсақ түйіршіктерден тұрады. Су өткізгіш қабаттар-құм, қиыршық тас, топырақ т.б Артезиан суы- жердің терең қабатындағы қысымды су. Толқын-желдің әсерінен пайда болады. Толқынның қыры-су деңгейімен ең жоғары көтерілген бөлігі Толқынның табаны-су деңгейінен төмен жатқан бөлігі. Толқынның ұзындығы-көршілес екі толқын қырының ара қашықтығы. Толқынның биіктігі-табанынан қырына дейінгі қашықтық. Толқынның күші 9 балмен есептеледі. Цунами-жер сілкіну, вулкан атқылаудан болатын ең қуатты тасқын. Цунами жапонша қойнаудағы су дегенді білдіреді. Тайфун-құйын тәрізді жел, қытайша -улкен жел Ағыстардың пайда болуы тұрақты желдердің әсерінен. Жылы және суық ағыстар түйіскен жер-қоңыржай белдеу Жылы ағыс-жауын-шашын әкеледі, суық ағыс-құрғақшылық әкеледі. Жылы ағыстар-Гольфстрим, Куросио, Бразилия, Солтүстік пассат, Оңтүстік пассат, Муссон, Гвинея т.б. Гольфстрим ағысы шығанақ ағысы дегенді білдіреді. Суық ағыстар-Батыс желдер, Перуан, Колифорния, Канар, Сомали, Лабрадор. Ең қуатты суық ағыс-Батыс желдер 30 000 км. Мұхит суында 150 000-нан астам жануар, 10 000-нан астам балдыр кездеседі. Жер шарындағы ең ірі жануар-көк кит Ең лас теңіз-Жерорта теңізі. Су массасы-қасиеті біртекті зор көлемді су.

Өзен қар суы, жаңбыр, мұздық және жер асты суларының есебінен толығып отырады. Жергілікті жер бедеріне байланысты тау өзені және жазық-дала өзені болып бөлінеді. Өзен торының жиілігі және ағысының бағыты табиғат жағдайларына байланысты. Экваторлық белдеуде және қоңыржай белдеудің таулы аудандарында суы мол өзен торы жиі орналасқан. Шөлді аймақтарда қар суы мен қатты нөсер әсерінен уақытша өзендер пайда болады. Дүние жүзіндегі ірі өзендер: Амазонка, Ніл, Миссисипи, Янцзы, т.б. Қазақстан жерінде 85 мыңнан астам өзен мен жылға бар. Оның 8 мыңға жуығының ұзындығы 10 км-ден, 155-і 100 км-ден, 4-нің (Ертіс, Сырдария, Жайық, Есіл) ұзындығы 1000 км-ден асады. Барлық өзендердің су қоры 110 млрд. м3, олардың ағын мөлшері 3460 м³/с. СЭС салуға болатын 2174 өзеннің жылдық су-энергетикасының жалпы қоры – 170,6 млрд. кВт/сағ. Ірі СЭС-тер Ертіс (Бұқтырма, Өскемен), Іле (Қапшағай), Сырдария (Шардара) өзендері бойында салынған. Республикадағы ірі өзендерде жолаушы, жүк тасымалданады. Су жолының жалпы ұзындығы 6000 км. Өзен – арзан энергия көзі, бағалы балық қоймасы, жайылмасы – құнарлы топырақты шалғын.[3]

Жоғалу қаупі төнген өзендері[өңдеу]

Көптеген өзендер жер бетінен жоғалып кетуге шақ тұр. Суды көп тұтыну, қоршаған ортаны ластау, балықты шамадан тыс көп аулау, өндіріс орындарының көбеюі, суға бөгет қою тәрізді адам іс - әрекеттері мен климаттың өзгеруі тәрізді табиғи себептер жер бетіндегі барлық өзендерге қауіп төндіріп тұр. Халықаралық тылысым табиғат қоры әлемдегі жоғалу қаупі төніп тұрған 10 өзеннің тізімін жариялады.Бұл тізімдегі кей өзендердің қатты зардап шеккені сонша,түбегейлі қайта қалпына келтіру жұмыстарын жүргізбесе,олар мүлдем құрып кетуі мүмкін.Тізімдегі тағы біраз өзендердің жағдайы салыстырмалы түрде жақсы, бірақ шұғыл қамқорлыққа алмаса оларға да үлкен қауіп төнеді. Қордың мәлімдеуінше, жаһандық жылыну мен өндірістің тоқтаусыз дамуы жақын он жылдықтарда әлемнің ең күретамырлы өзендерінің біразын жойып жібермек. Мұның соңы балық түрлерінің азаюы мен су жетіспеушілігіне әкеп соғады. Зардапты он өзеннің бесеуі Азия құрлығында. Олар: Янцзы, Меконг (Қытай), Салуин (Тибет), Ганг және Үнді өзендері (Үндістан). [4]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002.
  2. Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 16-бет
  3. "Қазақ Энциклопедиясы"
  4. Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 30-бет

Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Географиялық аймақтар, 16-бет