Аргентина

República Argentina Аргентина Республикасы
Ұраны: En unión y libertad  (Spanish) "In Union and Freedom"
Әнұраны: Himno Nacional Argentino
Елордасы (және ең ірі қаласы)		Буэнос Айрес 34°20′S, 58°30′W
Ресми тілдері		Spanish
Үкімет түрі		Федаралды Республика
—	President	Кристина Фернандез де Кришнер
—	Vice President	Julio Cobos
Тәуелсіздік		от Испания
—	May Revolution	25 May 1810
—	Declared	9 July 1816
—	Recognized	1821 (by Испания)
Аумағы
—	Барлығы	2 766 890 1  км² (8-ші)  sq mi
—	Су (%)	1.1
Жұрты
—	2006 сарап.	40,060,000 (30-шы)
—	2001 жұрт санағы	36,260,130
ЖІӨ (АҚТ)		2006 сарап.
—	Бүкіл	$548.754 миллиард (22-ші)
—	Жан басына шаққанда	US $14,838 (48-ші)
АДИ (2004)		▬ 0.863 (high) (36th)
Ұлттық ақшасы		Песо (ARS)
Уақыт белдеу(лер)і		ART (UTC-3)
—	Жазғы уақыт	not observed (UTC-3)
Интернет үйшігі		.ar
Телефон белгілемесі		+54
1 Argentina also has a territorial dispute with the Құрама Патшалық over an additional 1,000,000 km² of Antarctica, the Falkland Islands and South Georgia and the South Sandwich Islands, for a total of 3,761,274 km² (1,452,236 sq mi).

Аргентина, Аргентина Республикасы - Оңтүстік Американы орналасқан мемлекет.

Георафиясы

Аргентина — Оңтүстік Американың (Латын Америкасының) оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан мемлекет, федеративтік республика. Аумағы 2,77 млн. км2. Халқы – 39 млн. адам, мемлекеттік тілі – испан тілі. Астанасы – Буэнос-Айрес. Аргентина 22 провинция, 1 ұлттық аумақ және 1 федералды астаналық округке бөлінеді. Аргентинаның солтүстік-шығысында Гран-Чако, Ла-Плата жазықтары, батысында Анд тауы (ең биік тұсы Аконкагуа шыңы, 6960 м) жалғасып жатқан Атакама шөлі бар. Оңтүстік-батысын Патагония үстірті (2000 м) алып жатыр. Кен байлықтарынан мұнай және табиғи газ, тас көмір, қорғасын, мыс, темір, вольфрам, уран кентастары өндіріледі. Аргентина тропиктік, субтропиктік және шөлейтті климаттық белдеуде орналасқан. Қаңтардың орташа температурасы 9 – 20 С, шілдеде 23 – 30 С, жылдық жауын-шашын мөлшері 250 – 900 мм. Суы мол Парана, Парагвай, Уругвай өзендерінде кеме жүзеді. Көлдердің көбі осы өзендердің алабында және Патагонияда орналасқан. Жерінің бестен бірі тропиктік орман. Ерте заманда Аргентина жерінде үндіс тайпалары қоныстанған. Солтүстік-шығыс пен орталықта гуарани, тапес, чарруа, керанда, солтүстік-батыста диагиттер, оңтүстікте араукандар, патагондар тұрған. Диагит тайпалары отырықшы тұрмыс құрып, егіншілікпен шұғылданды, мата тоқуды, түсті металл қорытуды кәсіп етті. Бұлардан басқалары негізінен көшпелі үндістер болды. 1516 ж. испан теңізшісі Хуан Диас де Солис Рио-дела-Плата өзені сағасының төңірегін Испания жері деп жариялады. Осы күнгі Аргентина жерін отарлау 15 ғасырдың 30-жылдарынан кейін күшейе түсті. Отаршылдар үндістерді қырып-жойып, көпшілігін құлға айналдырды. Испандар бағындыра алмаған тайпалар құнарлы жерлерінен тықсырылып, оңтүстіктегі суық өңірлерге қарай ығысты. 1620 ж. жаулап алынып, Ла-Плата деген ат қойылған аймақ Перу вице-корольдігіне қосылды. Отарлаушылар ірі жер иеліктерін құрып, жұмыс қолы жетіспеген соң Африкадан зәңгі-құлдар әкеле бастады. Осы күнгі Аргентина, Боливия, Парагвай мен Уругвай кіретін аймақ 1766 ж. Ла-Плата вице-корольдігі болып бөлінді. 19 ғасырдың басында Испанияның отарлық үстемдігі әлсіреп, енді бұл өңірге ағылшындар көз тіге бастады. Алайда жергілікті халық жасақтары 1806 – 07 ж. ағылшындардың екі дүркін шабуылын тойтарып, 1810 ж. Ла-Платаның уақытша үкіметін құрды. Үкімет тәуелсіздік жолындағы күресті күшейтті. 1816 ж. 9 шілдеде Оңтүстік Американың біріккен провинциялары (осы күнгі Аргентина) өз тәуелсіздігін жариялады. 1826 ж. Аргентина Федеративтік Республикасы болып қайта құрылды. 19 ғасырдың 2-жартысында Еуропадан қоныс аударушылар лек-легімен ағылып, елдің халқы тез көбейді, экономика жедел өркендеді. 20 ғасырдың басында еуропалықтардан құралған аргентина ұлтының қалыптасу процесі аяқталды. Отаршылдар қырғынынан аман қалған аз ғана үндістер елдің қиыр оңтүстігі мен солтүстігін мекендеуге мәжбүр болды. 20 ғасырдың 30-жылдарынан басталған әскери төңкерістер 1983 жылға дейін толастамай, Аргентина жарты ғасырдан астам уақыт әскери адамдардың билігінде болды (1955 – 58); 1966 – 73; 1976 – 83). Соңғы әскери режим билігі кезіндегі елдегі жағдай әсіресе 1982 ж. сәуір – маусым айларында Англия мен Аргентина арасындағы әскери жанжал кезінде шиеленісе түсті. Бұл соғыста Аргентина жеңіліс тауып, Фолкленд (Мальвин) аралдарында (Оңтүстік Атлантика) Ұлыбританияның үстемдігі орнады. 1983 ж. елде демократиялық өкімет қайта орнап, құқық билігі үстемдік алды. Аргентина Біріккен Ұлттар Ұйымына, Халықаралық валюта қорына, Америка мемлекеттері ұйымына және басқа да халықаралық ұйымдарға мүше. 1993 ж. 25 маусымда Қазақстан Республикасымен дипломатиялық қатынастар орнатты. Аргентина – аграрлы-индустриялы ел. Негізгі пайда экспортқа шығаратын өнімдерінен түседі. Экономикасының дамыған саласы – ауыл шаруашылығы. Басты бағыты – астық және мақта егу, етті мал өсіру. Сонымен қатар темекі, жеміс және цитрус плантациялары бар. Жері орманды, ағаш қоры жөнінен Латын Америкасында 3-орын алады. Теңіз жағалаулары мен өзендерден балық ауланады. Пайдалы қазбаларға бай. Мұнай, газ, тас көмір, темір, қорғасын, мырыш, уран кендері өндіріледі. Өнеркәсібінің басты салалары – ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін тамақ және жеңіл өнеркәсіп, кен өндірісі. Бидай ұны, қант, күнбағыс майы, мақта жібі, жасанды талшық өндіріледі. Металлургия өнеркәсібін дамытуда едәуір табысқа жеткен. Машина жасау өнеркәсібі автомашиналар мен тракторлар, станоктар мен кіржуғыш машиналар шығарады. Басты өнеркәсіп орталығы – Буэнос-Айрес қаласы. Барлық жүк айналымының 37,2%-ы су жолымен (басты порттары – Буэнос-Айрес, Госарино), 29,5%-ы автомобильмен, 20,6%-ы темір жолмен, 12,7%-ы құбыр арқылы тасылады. Сыртқы саудадағы негізгі серіктестері – АҚШ, Бразилия, Германия.

Тарихы

16 ғасырда испандықтар Онтүстік Американы жаулап ала бастады. Бұларды жат жерден алтын мен күміс табыла ма деген үміт қызықтырған еді. Сондықтан олар құрлықтың оңтүстігіндегі елді – Аргентина – ‘күмісті’ деп атады.

Бірақ Аргентинада алтын да, күміс те жоқ болып шықты. Бірнеше ғасыр бойы ол Испанияның Америкадағы иесіз қалған отарларының шет аймағы күйінде қала берді.

Осыдан бір ғасырдан аз-ақ бұрын бұл өңір өзгеріп сала берді. Бұл кезде теңіз жолдары құрлықтарды бір-бірімен жалғастырып жібірген еді. Еуропада өнеркәсіп қауырт дамып, қалалар тез өсті. Осыған байланысты Аргентинада ауыл шаруашылығы, әсіресе мал шаруашылығы шұғыл дами бастады. Аргентина еті Еуропаға жөнелтіліп жатты.

1814-1817 генерал Жозе Сан Мартин, Испаниямен тәуелсіздік үшін соғыс бастады. Оның арқасында Аргентина, Чили және Перу өздерінің тәуелсіздігін жариялады.

Әкімшілік құрылысы

Аргентина елордасы Буэнос Айрес – қазір дүние жүзіндегі аса ірі қалалар мен порттардың бірі.

Аргентинада 24 провинция бар, олар:

1. Буэнос Айрес Қаласы
2. Буэнос Айрес Провинциясы
3. Катамарка Провинциясы
4. Чако Провинциясы
5. Чубут Провинциясы
6. Кордоба Провинциясы
7. Корринтес Провинциясы
8. Энтре Риос Провинциясы
9. Формоса
10. Джучу Провинциясы
11. Ла Пампа Провинциясы
12. Ла Риола Провинциясы
13. Мендоза Провинциясы
14. Мисионес Провинциясы
15. Неукуен Провинциясы
16. Рио Негро Провинциясы
17. Салта Провинциясы
18. Сан Жуан Провинциясы
19. Сан Луис Провинциясы
20. Санта Крус Провинциясы
21. Санта Фе Провинциясы
22. Сантиаго де Эстеро Провинциясы
23. Тьерра де Фуего Провинциясы
24. Тукуман Провинциясы

Аргентинаның ең үлкен қалалары:

Кордоба қаласы.

Буэнос Айрес қаласы.

Розарио қаласы.

	Қаласы	Провинциясы	Жұрты	Аймақ
1	Буэнос Айрес	Қаласы + 24 partidos Буэнос Айрес Провинциясыда	12,789,000	Pampas
2	Кордоба	Кордоба Провинциясы	1,372,000	Pampas
3	Розарио	Санта Фе Провинциясы	1,242,000	Pampas
4	Мендоза	Мендоза Провинциясы	885,000	Cuyo
5	Тукуман	Тукуман Провинциясы	789,000	NOA (northwest)
6	Ла Плата	Буэнос Айрес Провинциясы	732,000	Pampas
7	Мар дел Плата	Буэнос Айрес Провинциясы	604,000	Pampas
8	Салта	Салта Провинциясы	516,000	NOA (northwest)
9	Санта Фе	Санта Фе Провинциясы	493,000	Pampas
10	Сан Жуан	Сан Жуан Провинциясы	453,000	Cuyo
11	Резистенсия	Чако Провинциясы	377,000	Gran Chaco
12	Сантиаго де Эстеро	Сантиаго де Эстеро Провинциясы	357,000	Gran Chaco
13	Корринтес	Корринтес Провинциясы	345,000	Mesopotamia
14	Бахла Бланка	Буэнос Айрес Провинциясы	304,000	Pampas
15	Сан Салвадор де Джучу	Джучу Провинциясы	298,000	NOA (northwest)
16	Посадас	Мисионес Провинциясы	287,000	Mesopotamia
17	Парана	Энтре Риос Провинциясы	268,000	Mesopotamia
18	Неукуен	Неукуен Провинциясы	255,000	Patagonia
19	Формоса	Формоса	229,000	Gran Chaco
20	Сан Фернандо дел Валле Катамарка	Катамарка Провинциясы	196,000	NOA (northwest)
21	Сан Луис	Сан Луис Провинциясы	192,000	Cuyo
22	Ла Риола	Ла Риола Провинциясы	172,000	NOA (northwest)
23	Рио Куарто	Кордоба Провинциясы	161,000	Pampas

Дереккөздер

Латын одағы

Ангола • Андорра • Аргентина • Боливия • Бразил • Ватикан • Венесуела • Гини-Биссау • Ғуатемала • Доминикан Республикасы • Екуадор • Испания • Италия • Қабо Уерде • Коста-Рика • Кот-д-Ивуар • Куба • Малта • Мексика • Мозамбик • Молдова • Монако • Никарагуа • Ондурас • Панама • Парагуай • Перу • Пилипинес • Португалия • Румыния • Сан Томе және Принсипе • Сан-Марино • Сенегал • Уругуай • Франция • Чиле •