Боливия

ис. Estado Plurinacional de Bolivia Үлгі:Lang-qu Үлгі:Lang-ay Үлгі:Lang-gn Боливия Республикасы
Ұраны: ¡La unión es la fuerza!  (Испанша) "Unity is strength!"
Әнұраны: Bolivianos, el hado propicio
Елордасы		Сукре 16°29′S, 68°8′W
Ең ірі қаласы		Santa Cruz de la Sierra
Ресми тілдері		Испан, Кечуа, Аймара, гуарани және тағы 33 тіл
Үкімет түрі		Социалист
—	Президент	Эво Моралес
Тәуелсіз
—	Испаниядан	6 тамыз 1825
Аумағы
—	Барлығы	1 098 581  км² (See List)  sq mi
—	Су (%)	1.29
Жұрты
—	жұрт санағы	8,857,870
ЖІӨ (АҚТ)		2005 сарап.
—	Бүкіл	$25,684 миллиард (101st)
—	Жан басына шаққанда	$2,817 (125)
АДИ (2004)		0.692 (medium) (115th)
Ұлттық ақшасы		Боливиано (BOB)
Уақыт белдеу(лер)і		(UTC-4)
Интернет үйшігі		.bo
Телефон белгілемесі		+591

Боли́вия (ис. Bolivia, Үлгі:Lang-qu, Үлгі:Lang-ay, Үлгі:Lang-gn), ресми атауы — Көпұлтты Боли́вия мемлекеті (ис. Estado Plurinacional de Bolivia [esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja]) — Оңтүстік Американың орталығындағы мемлекет.

Боливия солтүстігінде және солтүстік-шығысында Бразилиямен, оңтүстік-шығысында — Парагваймен, оңтүстігінде — Аргентинамен, оңтүстік-батысында және батысында — Чили және Перумен. Теңізге шығатын жолы Чили 1879 жылы Антофагаста портың басып алғаннан кейін жоқ.

Тарихы

• 1532—1538 — қазіргі Боливия территориялары Франсиско Писарро мен Диего де Альмагро бастаған испандық конкистадорлар жаулап алады.
• 1542—1776 — Испандық вице-патшалығы Перу Жоғарғы Перу атымен. Боливия аймағы испандық помещиктерге бөлініп берілді. Үндістер энкомьенда жүйесіне қосылды.
• XVI—XVII ғасырлада — боливиялық Потоси қаласы Патшалық Аудиенциясы Чаркас құрамында Кәрі Әлем мен Жаңа Әлемнің тұрғыны бойынша ең ірі қаласы (160000 тұрғын) әрі ең ірі әлемдік өндырыс орталығы болған(во времена разработки серебряных рудников).

Потоси қаласы

• 1776—1810 —испандық вице-патшалық Рио-де-Ла-Плата құрамында.
• 1825 — Жоғарғы Перу тәуелсіздік жариялауы. мемлекет Боливия деп Симона Боливара есімімен аталып кетеді.
• 1879—1883 — Чилимен Екінші Тынықмұхиттық соғыс, жеңіліспен аяқталып Тынық мұхитқа шығатын аймағынан айрылады және Атакама шөліндегі селитра кен орнынан да айрылады .
• 1903 жыл - қарашаның 17 Бразилиямен оған Акри штатын беру туралы келісімге қол қойылады.
• 1932—1935 жыл — Чако-Бореаль мұнай кен орны үшін Парагваймен болған сәтсіз Чак соғысы.
• 1952 жыл — Виктор Пас Эстенсоро үкіметі қалайы өндірісін мелекеттендіруді бастатқан Боливия революциясы.
• 1964 жыл — генерал Рене Баррьентосом Ортуньо бастаған әскери төңкеріс. Кейінірек, 1966 жылы, Рене Баррьентос Ортуньо конституция бойынша президент болып сайланады.
• 1966—1967 жыл — Эрнесто Че Гевара партизандар тобымен басқаратын үкіметті құлату мақсатында көтеріліс ұйымдастырады. 1967 жылы қазанда АҚШ ОББ белсенді көмегімен үкімет армиясы Че Гевара жасақтарын жояды.
• 1969 жыл — президент Рене Баррьентос Ортуньо авиаапатта өледі. Қыркүйектің 26 әскери төңкеріс нәтижесінде генерал Альфредо Овандо Кандиа билікке келеді.
• 1970 жыл — 7 октября в результате военного переворота к власти приходят левонастроенные офицеры во главе с генералом Хуаном Хосе Торресом
• 1971 год — 21 августа происходит военный переворот (187-й по счету с 1825 года), возглавляемый полковником Уго Бансером Суаресом.
• 1978 год — Отставка Уго Бансера. Новый президент Хуан Переда Асбун свергнут 24 ноября военными-конституциналистами во главе с генералом Давидом Падильей Арансибиа. Он назначит проведение всеобщих выборов на 1979 год
• 1979 год — на всеобщих выборах 1 июля ни один из кандидатов не набрал необходимого количества голосов. 8 августа военные передают власть временному президенту Вальтеру Геваре. 1 ноября власть захватывает полковник Альберто Натуш, однако встретив всеобщее сопротивление, отказывается от власти. 17 ноября новым президентом впервые в истории страны становится женщина - Лидия Гейлер Техада
• 1980 год — на всеобщих выборах 29 июня побеждает кандидат левых сил Эрнан Силес Суасо. 17 июля армия совершает переворот, к власти приходит генерал Луис Гарсия Меса. В стране начинается гражданская война.
• 1981 год — 4 августа диктатура Гарсия Месы свергнута в результате конфликта в вооруженных силах. Президентом становится генерал Сельсо Торрелио
• 1982 год — 19 июля в условиях обостряющегося кризиса президент Сельсо Торрелио передает власть генералу Гидо Вельдосо. Тот собирает избранный в 1980 году Национальный конгресс и 10 октября передает пост президента Эранану Силесу Суасо
• 2003 год — т. н. «Газовая война», серия массовых протестов и уличных беспорядков, основным требованием участников была национализация газовой промышленности и переход контроля за её развитием в руки государства.
• 10 июня 2009 года — Президент Боливии Эво Моралес Айма подписал декрет, согласно которому Боливия получила новое официальное название «Многонациональное Государство Боливия»

Мемлекеттік құрылымы

Республика. Мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — президент, 5-жылдық мерзімге халықпен сайланады. 2006 жылдың қаңтардың 22нен — Хуан Эво Моралес. Президент үкіметті басқарады, министрлер кабинетін тағайындайды, қарулы күштер жоғарғы басшысы бойлып табылады.

Сайладу жай көп дайуыс жинаған үміткер (50 %дан астам) президент деп танылады. Одан да анықтала алмаса парламент біріккен отырысында басым дауыс жинаған екі үміткердің бірін таңдайды.

2009 жылғы қаңтарда референдума нәтижесінде конституцияға өзгеріс енгізіліп (үндістерге айрықша құқық пен экономикаға мемлекеттік бақылау жайлы) кезекті президенттік және парламент сайлаулары мерзімінен бырын, 6 желтоқсанда 2009 жылы өткізілді. Моралес екінші рет сайлауға қатысуға рұқсат алып сайлауда айқын жеңіске жетті (60 %дан артық дауыс жинап).

Екі-палаталы парламент — 36 сенатор және 130 депутат, 5 жылға сайланады.

Саяси партиялары

2009 жылдың желтоқсанындағы сайлау бойынша:

• Социализмге қарай қозғалысы — солшыл (басында Моралесом), 26 сенатор, 88 депутат.
• Боливия үшін прогрессивті жоспар — оң-центристік, 10 сенатор, 37 депутат
• Ұлттық бірлік майданы — центристік, 3 депутат
• Әлеуметтік одақ — центристік, 2 депутат

Боливияда тағы 6 парламентте орын алмаған заңды партия бар.

Саяси жағдай

Ла-Пас қаласының орталығы, Боливияның әкімшілік орталығы

Эво Моралес (лақап аты Эль Эво) — Боливия тарихындағы бірінші үндіс президент.

Әкімшілік бөлінісі

Әкімшілік-территориялық жағынан Боливия 9 департаментке бөлінеді. Ал департаменттер провинцияларға бөлінеді.

Географиялық данные

Сурет:Физическая карта Боливии.png

Боливия физикалық картасы

Боливияның жер ауданы 1 098 580 км². Ол әлем бойынша жер ауданы жағынан 27 орында.

Боливиялық Альтиплано түстері

Боливия 1879 жылдан бері теңізбен шектеспейді — сол жылы ол өзінің жағалаулық Антофагаста аймағын Екінші тынық мұхиттық соғысы нәтижесінде Чилиге беріп қойған. Дегенмен Атлант мұхитына Боливия шыға алады — Парагвай өзені бойынша.

Боливия территориясында алуан түрлі эко-аймақ бар. Елдің батысында Анды таулы аймағы, Альтиплано үстіртімен бірге. Шығысында төменгі жазықтары амазондық кең Тропикалық ормандер мен Чако аймақтатын қамтиды. Елдегі ең биік нүкте — Орурода орналасқан Сахама (6542 м) өшкен жанартауы. Титикака көлі Боливия мен Перу шекарасында орналасқан. Әлемдегі ең үлкен Уюни сортаңы елдің оңтүстік-батысында, Потосида орналасқан.

Боливияның ірі қалалары: Ла-Пас, Эль-Альто, Санта-Крус-де-ла-Сьерра және Кочабамба.

Боливия бес елмен құрлықтық шекарасы бар: Аргентинамен — 832 километр, Бразилиямен — 3423 километр, Чили — 860 километр, Парагваймен — 750 километр, және Перумен — 1075 километр.

Сыртқы сауда

Экспорт — 6,4 млрд долл. (2008) — газ, соя, шикі мұнай, мырыш рудасы, қалайы.

Негізгі сатып алушылар — Бразилия 60,1%, АҚШ 8,3%, Жапония 4,1%.

Импорт — 4,6 млрд долл. (2008) — мұнай өнімдері, продовольствие, автомобилдер.

Негізгі сатушылар — Бразилия 26,7%, Аргентина 16,3%, АҚШ 10,5%, Чили 9,5%, Перу 7,1%, Қытай 4,8%.

Халқы

Халық саны — 9,9 млн (2010 жылғы бағалау).

Жылдық өсім — 1,7% (фертильность — 3,1 туу бір әйелге).

Орташа өмір сүру жасы — 64 жыл еркектре, 7жыл әйелдер.

Ұлттық-нәсілдік құрамы — үндістер 55% (негізі кечуа және аймара), метистер 30%, ақтар 15%.

Тілдер — 3 ресми тіл: испан 60,7%, кечуа 21,2%, аймара 14,6%; басқа тілдер 3,6% (2001 жылғы санақ бойынша).

Дін — католики 95%, протестант (інжілдік методисттер) 5%.

Сауатттылық — 93% еркек, 80% әйел (по переписи 2001 года).

Түсініктемелер

Латын одағы

Ангола • Андорра • Аргентина • Боливия • Бразилия • Ватикан • Венесуэла • Гвинея-Бисау • Гватемала • Доминикан Республикасы • Эквадор • Испания • Италия • Кабо-Верде • Коста-Рика • Кот-д-Ивуар • Куба • Мальта • Мексика • Мозамбик • Молдова • Монако • Никарагуа • Гондурас • Панама • Парагвай • Перу • Филиппиндер • Португалия • Румыния • Сан-Томе және Принсипи • Сан-Марино • Сенегал • Уругвай • Франция • Чили •