Румындар

Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Romanians
(Români)
12 Romanians.PNG
Marthe BibescoConstantin BrâncuşiDimitrie CantemirHenri CoandăMihai EminescuGeorge EnescuAvram IancuNicolae IorgaMihail KogălniceanuTitu MaiorescuInocenţiu Micu-KleinNadia Comăneci
Бүкіл халық саны

23,8 миллиона (including Moldovans)

Маңызды жұрты бар аумақтар
 Romania 16,870,000[2]
 Италия 968,576 - 1,099,524
(2nd incl. Moldovans)
[3]1
 Испания 829,715 [4]1
 АҚШ 518,653 [5]
 Украина 150,989 - 409,608
(2nd incl. Moldovans)
[6]
 Канада 79,650 - 192,170
(2nd incl. of mixed origin)
[7]
 Молдова (incl. Transnistria) 73,529 - 2,815,760
(2nd incl. Moldovans)
[8]
 Германия 73,365 - 200,000 [9][10]
 Сербия 34,576 - 74,630
(2nd incl. Vlachs)
[11]
 Португалия 32,457 - 53,230
(2nd incl. Moldovans)
[12]
 Австрия 29,044 [13]
 Грекия 25,375 - 75,150
(2nd incl. Vlachs and Moldovans)
[14][15]
 Қазақстан 20,000 (Moldovans) [16][17]
Үлгі:Country data UK 19,096 [18]
 Аустралия 18,320 [19]
 Франция 18,000 [13]
 Нидерланд 15,785 [20]
 Мажарстан 14,781 [21]
 Швеция 12,748 [22]
 Аргентина 10,000 [23]
 Македония 9,695 (Vlachs) [24]
 Ресей 5,308 - 177,638
(2nd incl. Moldovans)
[25]
 Албания 4,249 (Vlachs) [26]
 Жаңа Зеландия 3,000 [1]
 Оңт. Африка 3,000 [27]
 Түркия 1,304 originary from Romania [28]
 Болгария 891 - 4,575
(2nd incl. Vlachs)
[29]
Тіл(дер)і
Дін(дер)і
Predominantly Orthodox Christianity
(Romanian Orthodox Church),
small Roman Catholic, Protestant and other minorities
Қатысты этникалық топтары
Other Latin peoples
See also: Moldovans and (Vlachs: Aromanians, Megleno-Romanians, Istro-Romanians, Timok Vlachs)
Ескертпелер

1 The numbers of Romanians in Italy and Spain represent only recent arrivals and many of them may have been already included in the 2002 Romanian census and 2004 Moldovan census.

Румындар (өз атауы — ромынь; өздерінше атауы, латын тіліндегі романус – «римдік») — ұлт, Румынияның байырғы және негізгі халқы. Венгрия, Болгария, АҚШ, Канада, т.б. мемлекеттерде тұрады. Жалпы саны 23,8 млн. адамнан астам (2004), оның ішінде Румынияда 19 млн., қалғандары басқа елдерде. Антропологиялық жағынан үлкен еуропалық нәсілдегі үнді-жерортатеңіздік тобының понтий түріне жатады; таулы аймақтарда балкан-кавказ нәсілінің динар түрі басымдау. Роман тобының шығыс тармақшасындағы румын тілінде сөйлейді. Бірнеше говорлары (мунтян, банат, кришан, т.б.) бар. Көпшілігі христиан дінінің православие тармағын ұстанады.

Румын тілі[өңдеу]

Румын тілі тілдердің үндіеуропалық семьясы роман тобының балқан-роман топшасына жасады. Мынадай диалектілер ерекшеленеді: банаттық, кришандық, мунтяндық, молдавиялық (Молдова тарихи өлкесінің диалектісі), марамурештік Лексикада оңтүстік славяндықтардың әсері күшті. Румын тілі балқандық тілдік одаққа кіреді. Алғашқы ескерткіштері (хаттар, іскерлік қағазадар, діни мәтіндердің аудармалары) 17 ғасырдағы басына жатады (тарихи жылнамалар). Көркем әдебиет 18 ғасырдың аяғынан бастап пайда бола бастайды. Алғашында кириллицалық алфавит қолданылып, 1860 жылы латын алфавитіне ауысытырылды.

Діни сенімдері[өңдеу]

Діни сенімдері — православиеліктер, протестанттар мен католиктер де бар. Румындар үлкен европеоидтық нәсілдің үнді-жерортатеңізі нәсілінің понтийлік типіне жатады; таулы аудандарында үлкен европеоидтық нәсілдің балқандық-кавказдық нәсілінің динарлық антропологиялық типтері бар. Румын этносының негізінде геттер мен дактардың фракийлік тайпалары жатыр. Румындардың ата-бабаларының қалыптасуының маңызды кезеңі олардың жерлерінде Мезия (б.д.д. 1 ғ. – б.д. 5 ғ.) және Дакия (б.д. 2-3 ғғ.) провинциялары құрылған Рим империясы кезеңіндегі гет-дактардың романдануы болды. 6 ғасырға қарай материалдық және рухани мәдениетіне әсер еткен славяндармен байланысқа түскен дак-романдық этностық қоғам құрылды. Төменгі Дунайдың сол жағалауындағы славяндардың көп бөлігі роман тілді халықпен сіңісіп кетті. Б.д. 1-ші және 2-ші мыңжылдықтары шегінде шығыс романдық волохтық этностық қоғамы құрылды.

Дәстүрлі шаруашылығы[өңдеу]

Дәстүрлі шаруашылығы – жер жырту, жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы, 19 ғ. басына дейін жетекші шаруашылық мал шаруашылығы (ірі-қара және ұсақ мал) болды. Көркемдік қолөнер – тігін ісі, кілем тоқу, кестелеу, қыш, тас және ағаш ою, тері өңдеу жақсы дамыған.

Дәстүрлі киімдері[өңдеу]

Әйелдер киімі[өңдеу]

Әйелдер киімі — туника тәрізді пішілген ақ кенеп жейде (кэмашэ) немесе қысқа көкірекше (ие), белдікті киім – түрлі-түсті жүн белдемше (катринцэ) немесе жанында қиығы бар бүрмелі белдемше (вылник); бай өрнектелген жіңішке тігілген белбеу және алдынан және артынан киілетін 2 алжапқыш (фотэ); жеңсіз көкірекше – шұғадан (илик) немесе аң терісінен (кожок) тігілген; бастарына – жібектен жамылғы (марамэ), орамал немесе чепец (чяпсэ) киеді.

Ерлер костюмы[өңдеу]

Ерлер костюмы – туника тәрзідес немесе инішті кенеп жейде; ақ кенеп немесе жүн шалбар, былғары немесе жүн жуан белбеу және жеңсіз. Бас киімдері – елтірі бөрік, киіз, фетр немесе сабан қалпақ. Аяқ киімдері – шылғи постол. Қыста еркектер мен әйелдер шұға свиталар немесе қой терісінен жасалған тондар киеді.

Дәстүрлі тағамдары[өңдеу]

Дәстүрлі тағамдары — жүгері ұнынан мамалыга және жұқа нан (мэлай), борщ (чор-бэ), козонак – куличтің бір түрі, ынвыртитэ – қаттамалы қамырдан ішіне қант немесе жидек қосылған ұнтақталған жаңғақ салынып жасалған қалаш, тор-грэтареда пісірілген ет және балық.

Рождествоға, Жаңа жылға және үйлену тойына өрілген қалаш (колак) пісіреді. Орамжапырақ немесе жүзім жапырақтарында голубцы дайындайды. Қуырдақ (токанэ), дроб – марқаның ішек-қарнынан дайындалатын тағам. Қолдан жасалатын жүзім шараптары және арақ – цуйка кең таралған. Румындардың халық ауыз әдебиеті эпикалық жырларға, ертегілерге, мақал-мәтлдерге, лирикалық әндер – дойналарға өте бай; 2 мыңға жуық билері (қол ұстасып билейтін, жұптық, шеңберлік, қатарлы) бар. Анағұрлым кең тараған музыкалық аспаптары: бучум – ұзын бақташылық керней, най - әр түрлі көлемді бірнеше сырнайдың біріктірілген жүйесі.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. 1,0 1,1 [1]
  2. Romanian Census Results 2002
  3. ISTAT - Istituto Nazionale di Statistica Indicatori demografici (12.2010)
  4. Instituto Nacional de Estadística: Avance del Padrón Municipal a 1 de enero de 2010. Datos provisionales. [2].
  5. [3].
  6. As per the 2001 Ukrainian National Census (data-ro data-md).
  7. Statistics Canada, Canada 2006 Census. target audience - Demographic Information- Sarmis ROMEDIA
  8. Moldovan Census 2004
  9. Foreign-born population by country of origin, 2004, German Statistical Office. The number for Germany does not count more than one million Swabians and Saxons whose families historically lived in Banat and Transylvania, and who migrated to Germany at various times in the 20th century. This group of people still speaks Romanian.
  10. [4] Estimated by the Romanian embassy in Germany
  11. 2002 Serbia Census.
  12. 2009 Portugal foreigners
  13. 13,0 13,1 [5]
  14. General Secretariat of National Statistical Service of Greece (PDF).
  15. 1951 Greece census - 39,855 Aromanians
  16. Ziua "20.000 de romani in Kazahstan"
  17. Cotidianul [6]: reprezentantii comunitatilor romanesti din Kazahstan au avut cuvinte de lauda pentru sprijinul obtinut din partea Ambasadei Romaniei la Alma-Ata. Comunitatea numara nu mai putin de 20.000 de romani, deportati dupa 1945 din Basarabia si nordul Bucovinei.
  18. [7]
  19. 2006 Australian census reports 18,320 people of Romanian ancestry
  20. CBS Statline. Centraal Bureau voor de Statistiek. Тексерілді, 21 қазан 2010.
  21. 2001 Hungarian census
  22. Foreign-born persons in Sweden by country of birth, 2005
  23. [8]
  24. 2002 Macedonia Census.
  25. 2002 Russia Census
  26. 1955 Albania census - 39,855 Aromanians
  27. [9]
  28. [10]
  29. 2011 Bulgaria Census