Италиялықтар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Italians
Italiani
Famous Italians Mosaic.png 1st row: Alessandro Volta, Enrico Fermi, Lorenzo de Medici, Rita Levi-Montalcini, Giacomo Leopardi; 2nd row: Leonardo da Vinci, Christopher Columbus, Federico Fellini, Giuseppe Verdi, Dante Alighieri; 3rd row: Anna Magnani, Ugo Foscolo, Umberto Eco, Gabriele D'Annunzio, Galileo Galilei; 4th row: Antonio Vivaldi, Guglielmo Marconi, Giuseppe Garibaldi, Alessandro Manzoni, Italo Calvino; 5th row: Giosuè Carducci, Luciano Pavarotti, Niccolò Machiavelli, Marco Polo, Valentino Rossi; 6th row: Sergio Leone, Luigi Pirandello, Pier Paolo Pasolini, Gian Lorenzo Bernini, Salvatore Quasimodo.
Бүкіл халық саны

c. 130 million

Маңызды жұрты бар аумақтар
 Италия        56,000,000[1]
 Бразилия 23/25,000,000 (Italian ancestry) [2]
 Аргентина 15/20,000,000 (Italian ancestry) [3][4]
 АҚШ 17,800,000 (Italian ancestry mostly) [5]
 Уругвай 1,500,000 (Italian ancestry) [6]
 Канада 1,445,335 [7]
 Венесуэла 900,000 [8]
 Аустралия 852,418 [9]
 Швейцария 800,000b [10]
 Германия 611,000 [11]
 Перу 500,000 [12]
 Франция 340,000 [13]
 Бельгия 290,000 [14]
 Spain 153,700 [15]
 Чили 150,000
 United Kingdom 133,500 [16]
 Paraguay 100,000
 Ecuador 90,000 [17]
 Romania 40,000 [18]
 South Africa 35,000 [16]
 Croatia 19,636 [19]
 Luxembourg 18,996 [20]
 Mexico 15,000 [3]
 Monaco 10,000 [21]
Тіл(дер)і
historically Latin, nowdays Италиян and other languages
(Sicilian · Southern Italian languages · Corsican · Sardinian · Northern Italian languages · Friulan)
languages of resident countries
Дін(дер)і
predominantly Roman Catholic, others
Қатысты этникалық топтары
ExtremaduranFrenchGalicianAsturianLeonesePortugueseSardinianSicilianSpanish
Ескертпелер

a Italians by birth, not including an indeterminable number of Frenchmen of Italian ancestry numbering as much as five million.[22]

b includes 291,200 permanent residents;[23] not including about 500.000 Italian-speaking Swiss people,

Италиялықтар (өзд. атауы – италиани) – ұлт, Италияның байырғы халқы. Жалпы саны – 68 млн. адам (1995), Италияда 55 млн., Еуропада 2,9 млн., Америкада 8,2 млн., Австралияда 300 мың, Африкада 100 мың италиялықтар тұрады. Италиялықтардың құрамында сицилиялықтар, сардиндер, венеттер, лигурлар, калабрилер, ломбардылар, пьемокттар, госкандар секілді субэтностық топтар бар. Антропологиялық жағынан италиялықтар еуропа нәсілдің үнді-жерортатеңіздік түріне жатады. Италиялықтардың тілі үндіеуропа тілдері шоғырының роман тобына жатады және үш диалектіге бөлінеді. Әдеби тілі 14 ғасырда Флоренция диалектісі негізінде қалыптасқан. Ал жазуы латын әліпбиіне негізделген. Италияндықтар христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Б.з.б. 1-ші мыңжылдықта Италияны ерте заманғы итали (италик) тайпалары (қазіргі Италиктер) қоныстанған. Олардың бірі – Лация аймағын мекендеп, Римнің негізін қалаған латиндер б.з.б. 6-2 ғасырларда басқа итали тайпаларын және түбектің солтүстігін мекендеген этрускілерді, лигурлерді, венеттерді, кельттерді, түбектің Оңтүстік мен Сардиния, Сицилия, Корсика аралдарын қоныстанған гректерді, карфагендер мен сикулдарды бағындырды. Б.з.б. 1-2 ғасырларда латын тілі сол тайпалардың бәріне ортақ тіл болып үлгерді. 6-10 ғасырларда Италияның жеке облыстарын византиялықтар, франктер, арабтар, нормандар жаулап алды. Әр дәуірде остгот, лангобард, т.б. герман тайпалары көшіп келіп қоныстанды. Осы аталған тайпалардың араласып кетуінен 11-13 ғасырларда біртұтас Италиялықтар этностық бірлігі қалыптасты. 19 ғасырда Италиялықтар ұлтқа айналды. Италиялықтардың негізгі кәсібі – жыртпалы егістік, жүзім плантациясы, зәйтүн ағашын өсіру, бау-бақша мен цитрус жемістерін өндіру. Картоп, қант қызылшасы, темекі егілді. Қосымша мал шаруашылығымен (мүйізді ірі қара, қой мен ешкі, шошқа) шұғылданады. Италиялықтардың жартысынан астамы қалалы жерде тұрып, халыққа қызмет көрсету саласында, өндіріс орны мен өнеркәсіпте еңбек етеді. Тұрғын үйлерін, көбінесе, таспен, кірпішпен қалап тұрғызады. Ерте заманнан жеткен дөңгелек пішінді құрылыстар (трулли), жеке бау-бақшалары (корти) сақталған. Екі-үш қабатты үйлердің астыңғы қабаты шаруашылық жұмысына арналған, үстіңгі қабаты тұрғын жай. Ұлттық киімдерін мереке күндері ғана киеді. Әйелдер кең тігілген ұзын белдемше, қысқа жеңді кофта, алжапқыш (корсаж), орамал, желбегей жамылғы джакетта мен джубетто киеді. Ерлер қысқа шалбар, жеңі ендіре тігілген жейде, қысқа күртеше, қалпақ киеді. Ұлттық тағамы – жеміс пен көкөніс, макарон, сыр. Балық пен ет тағамдары да көп қолданылады. Түскі аста жеңіл шарап ішеді. Нан орнына кейде жүгері ботқасын жейді. Туыстық жүйесі ағылшын тектес. Дінге қатысты мейрамда пұтқа табынушылық кезіндегі салт-жоралардың қалдығы байқалады. Халық ауыз әдебиетінің түрлері көп. Оған эпикалық поэма, лирикалық өлеңдер (страмботти), лирикалық әндер (неаполитан әндері), т.б. жатады. Тарантелла, сальтарелло, ломбарда, бергамаска аталатын ұлттық билері бар. Сазды аспаптары: гитара, волынка, свирель. Қыштан ыдыс жасау, кілем тоқу, ағашқа ою-өрнек салу сияқты сәндік қолданбалы өнері дамыған.

Сілтемелер[өңдеу]

“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 4 – том


Дереккөздер[өңдеу]

  1. [1] Italia Ora - l'Italia in tempo reale. ItaliaOra.org Web. 10 October 2011. Үлгі:It
  2. Gli Italiani in Brasile. consultanazionaleemigrazione.it Web. 22 May 2011. Үлгі:It
  3. a b Үлгі:It icon http://www.migranti.torino.it/Documenti%20%20PDF/italianial%20ster05.pdf
  4. [2] Unos 20 millones de personas que viven en la Argentina tienen algún grado de descendencia italiana. asteriscos.tv 27 June 2008. Үлгі:Es
  5. [3] United States. factfinder.census.gov Web. 08 May 2008.
  6. Gli Italiani in Uruguay. consultanazionaleemigrazione.it Web. 11 October 2011. Үлгі:It
  7. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories - 20% sample data. 2.statcan.ca (6 қазан 2010). Тексерілді, 22 мамыр 2011.
  8. Santander Laya-Garrido, Alfonso. Los Italianos forjadores de la nacionalidad y del desarrollo economico en Venezuela. Editorial Vadell. Valencia, 1978
  9. Australian Census 2006.
  10. Die italienische Auswanderung in die Schweiz. stadt-zuerich.ch 28 June 2009.
  11. Immigration Laws: October, 2003 - Number No. 14. MigrationInt.com. Тексерілді, 4 мамыр 2007.
  12. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named lucanidelperu.com
  13.  (франц.) Insee - Population - Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 - Près de 5 millions d'immigrés à la mi-2004 (French). Тексерілді, 11 қаңтар 2009.
  14. Informazioni sul Belgio / INCA BE - INCA BE (Үлгі:It icon). Inca-cgil.be. Тексерілді, 22 мамыр 2011.
  15. Үлгі:Es Demographía (Spanish) (PDF). Ine.es (2006). Тексерілді, 4 мамыр 2007.
  16. a b Үлгі:It Elenco Riassuntivo Degli Italiani All'Estero (Italian). Ministry of Foreign Affairs (1998). Тексерілді, 4 мамыр 2007.
  17. http://www.ambitalquito.org/ZaccariaDAniello.pdf
  18. RO.AS.IT - Asociatia Italienilor din Romania. Roasit.ro. Тексерілді, 22 мамыр 2011.
  19. Population by Ethnicity, by Towns/Municipalities, Census 2001. DZS.hr (2001). Тексерілді, 9 мамыр 2007.
  20. Recensement de la population: Population par nationalité 1875 - 2001. statec.lu. Тексерілді, 9 қараша 2010.
  21. CIA - The World Factbook - Monaco. CIA.gov (April 17, 2007). Тексерілді, 9 мамыр 2007. Includes native Monegasque.
  22. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named google1
  23. Swiss Statistics - Nationality. Bfs.admin.ch (24 тамыз 2010). Тексерілді, 22 мамыр 2011.