Ингуштар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Ингуштар (өзд. атауы – галгай) – Ресей Федерациясы құрамындағы Ингуш Республикасының байырғы халқы.

Халқы[өңдеу]

Жалпы саны – 230 мың адам (1995). Антропологиялық жағынан ингуштар еуропалық нәсілдің балқан – кавказдық түріне жатады. Нах-Дағыстан тілдері тобына жататын ингуш тілінде сөйлейді. Мұсылман дінінің сүннит тармағын ұстанады.

Тарихы[өңдеу]

Ерте кезде ингуштар жеке-дара рулық-тайпалық топ болып, таулы, үстіртті өңірді қоныстанып келген. Джерах, ореппин (кистин), галгай, цорин және мецкаль деген бірлестіктер атаулары тарихтан белгілі. Ингуштардың жазыққа қоныстануы 16 – 17 ғасырлардан басталып, әсіресе 19 ғасырдың 30 – 60-жылдары кең өріс алды. Жазықтағы алғашқы қоныстары – Тар аңғарындағы Ангуш ауылы. 1924 жылы Ресей Федерациясы құрамында Ингуш автономиялық облысы құрылды. 1934 жылы ингуштарды өздеріне тілі мен мәдениеті жағынан туыстас шешендермен біріктіріп, Шешен-Ингуш автономиялық республикасы құрылды. Алайда 1944 жылы шешен мен ингуш халықтарының конституциялық құқығы бұзылып, Қазақстанға жер аударылды. Тек 1957 жылы ғана автономиялық республика қайта қалпына келтіріліп, шешендер мен ингуштар өз отанына қайтарылды. Қазіргі Ингушетия – Ресей Федерациясы құрамындағы дербес республика.

Шаруашылығы[өңдеу]

Ингуштардың негізгі кәсіптері – егін шаруашылығы (негізінен, жазық жерлерде), мал шаруашылығы (таулы жерлерде). Жүзім, бау-бақша шаруашылығы да бар. Дәнді дақыл, жүгері, көкөніс өсіріледі. Малдан қой, сиыр, буйвол, жылқы асырайды. Көптеген ингуштар сакля деп аталатын бір жақ қабырғасы жарға тірелген екі-үш қабатты үйлерде тұрады.

Ұлттық киім киген ингуш әйелі

Қазіргі мекен-жайлары кірпіштен, тастан, ағаштан қаланған шатырлы үйлер. Ингуштардың ұлттық киімі шешен, осетин халықтарының киіміне ұқсас. Ерлер басына черкес киеді. Әйелдер кең етекті ұзын көйлек киіп, орамал тартады. Ұлттық тағамдары – ұннан жасалған өнімдер, ет пен сүт, көкөніс, жеміс. Ингуштардың бай фольклоры бар. Қазақстанда Ингуш ұлттық-мәдени орталығы жұмыс істейді. Ұлттық музыкалық ансамбльдері, т.б. өнер ұжымдары бар.[1]

Тағы қарыңыз[өңдеу]

Сілтемелер[өңдеу]

  1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Ингуштер Ингуштер – Солтүстік Қапқаздағы вайнах халықтарының бірі. Бүгінде аталмыш халықтың өкілі болып табылатын қарабұлақтар Түркия мен Таяу Шығыста мекендейді. Әйтсе де, кейде оларды ингуштерден бөлек этнос ретінде қарастырады.

Тілі мен діні[өңдеу]

Өз тіліндегі атауы Ингуш, галгаи

Жалпы саны 700 мың адам

Мекен ететін аймағы Ресей (Ингушетия, Солтүстік Осетия), Қазақстан

Тілі Ингуш тілі

Діні Мұсылман-сүнниттер

Туысқан халқы Бацбилер, шешендер

Б.з. І ғасырында ежелгі грек географы Страбон өз еңбегінде солтүстік қапқаздық «гаргарейлер» деген халықты көрсетеді. Бұл ингуштердің өз тіліндегі атауы «галгаи» сөзіне ұқсас болғандықтан ғалымдар аталған халықтың тарихы сол кезеңнен бастау алады деп топшылап жүр. Исламға дейін ингуштер христиан дінінде болды. Кейбір дерек көздерінде христиан діні ингуш жеріне Х ғасырда келген деп көрсетілген. ХҮІ ғасырда аймаққа Шешенстан мен Дағыстан арқылы Ислам діні тарала бастады. Әйтсе де, ХІХ ғасырда ғана Ислам діні ресми түрде бекітіліп, ингуштердің негізгі діні болып қабылданды. Ингуш халқы ауыз әдебиетіне, эпостық жырларға өте бай. Сондай-ақ, ән мен би өнері де өте жоғары деңгейде дамыған. Негізінен егін, мал шаруашылығымен және жүзім өсірумен айналысады.

Дереккөздер[өңдеу]

1. "Ислам және өркениет" газеті.