Шешендер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін Шешен деген бетті қараңыз.


Шешендер, Чешендер (Нохчи)
Үлгі:Chechen people mosaic
Бүкіл халық саны

1,941,410 worldwide (2011)

Маңызды жұрты бар аумақтар
 Ресей (including Chechnya) 1,430,000[1]
   Үлгі:Country data Шешенстан 1,031,647[1]
   Үлгі:Country data Ингушетия 95,403[1]
   Үлгі:Country data Дағыстан 87,867[1]
   Үлгі:Country data Ростов облысы 15,469[1]
   Үлгі:Country data Мәскеу 14,465[1]
   Үлгі:Country data Ставрополь өлкесі 13,208[1]
   Үлгі:Country data Волгоград облысы 12,256[1]
   Үлгі:Country data Түмен облысы 10,623[1]
   Үлгі:Country data Астрахан облысы 10,019[1]
Үлгі:Country data Еуропа 100,000 (not includingҮлгі:WrapРесей Федерациясы)[2]
 Түркия 70,000[3]
 Қазақстан 35,000[1]
Үлгі:Country data Иордания 10,000[1]
Үлгі:Country data Әзербайжан 5,000[2]
Үлгі:Country data Мысыр 5,000[2]
Үлгі:Country data Сирия 4,000[2]
 Грузия 10,000 (including 9,000Үлгі:WrapKist people)
 Ирак 2,500[4]
 Иран N/A (estimates from 2,000-10,000)
 Құрама Штаттар 500
 Канада 100


All data from 2009 ||style="padding-left:1em;"|

Тіл(дер)і
Шешен
see Languages section
Дін(дер)і
Басым көпшілігі Сунни Ислам (Шафиғи мазхабы)
Қатысты этникалық топтары
Ингуш, Batsbi, Kists.

Шешендер, нохчилар, нахчо (өзінше атауы), қазақ тілінде— шешен, өзіндік тарихы, этномәдени және бірегей антропологиялық типті ежелгі халықтардың бірі болып табылады. Бүгінгі күні бұл Солтүстік Кавказдың ірі этностарының бірі.

Дәстүрлі діндері[өңдеу]

Шешендер – мұсылмандар, шешен халқының салт-дәстүрі кез-келген мұсылман халықтардың дәстүріндей өзіндік ерекше. Ең басты дәстүр – еркіндік. Кез келген жағдайда да шешендер ең алдымен еркіндік, бостандықты қалайды. Екінші орынға шешендердің жомарттығын қоюға болады. Ол тәкаппарлықпен үйлеседі. Шешендер қонақжайлықты өздерінде де басқа дамадардың бойында да құрметтейді. Әйел адамдарға, қарт адамдарға ерекше сый-құрмет көрсетілген. Отбасы салтында ұл бала әкесінің кез келген өтінішін орындауға тиісті. Отқа түсуге дайын болуы керек.

Яхь - бұл қайырымдылық, мейірбандық жарысы. Бұл үнемі алдыңғы қатарда болу дегенді білдіреді. Өмірдің түрлі жағдайларында ішкі дүниесін өзгертпеу басты нәрсе болып табылады. «Мейірбан, қайырымды ер азаматқа барлық жерде есік ашық». "Яхь йолуш кант" (қайырымды, мейірбан азамат) — бұл біздің батырлар деп айтқан. Қазіргі кезде яхь ұлттық салт-дәстүрін ұстану дегенді білдіреді.

Шешен исламы мен исламдық фундаментализм екі бөлек нәрсе. Шешен исламы өзін басқа дінге, наным-сенімге қарсы қоймайды. Шешендер сунни ағымындағы мұсылмандар болып табылады. Вайнахтардың ислам дінін қабылдауының бастауы XIV-XV ғғ. жатады. Бұған дейін христиан дінін таратуға қадам жасалған.

Діни мейрамдар мен ғұрыптар[өңдеу]

Негізгі діни мейрамдар мен ғұрыптар бірнеше ғасырлар бойы қалыптасып, Құранның іргелі ұстанымдары мен ислам дәстүлеріне негізделген. Сонымен қоса олар шешендердің этномәдени ерекшеліктерін ескере отырып, қалыптасқан. Басты діни мерекелердің қатарына Құрбан айт және Ораза (Марха) жатады. Мәуліт айы мен Мұхаммед пайғамбардың туған күні дұға оқу және құрбандық шалу арқылы атап өтіледі. Мұсылмандардың рухани ғибадатханасы мешіт, медреселер болып табылады. Қазіргі кезде мешіттер Шешенстанның барлық елді мекендерінде бар. Мекке мен Мәдине, сонымен қатар Шешенстанда сопылық бағыттың негізін салушылардың жерленген орындары мұсылмандардың қасиетті жері болып табылады.

Дәстүрлі шаруашылығы[өңдеу]

Шешендердің дәстүрлі шаруашылығы – жер өңдеу, мал шаруашылығы, құрылыс және сауда. Өкінішке орай, қазіргі кезде эконмиканың бұл салалары дамуы жағынан артта қалып отыр. Шешендер көбінесе ауылдық жерлерде үй шаруашылығы бар үлкен үйлерде тұрады. Шешендер үшін үй – амандық-саулықтың ғана емес, сонымен бірге үй қожайынының ар, намысының көрсеткіші болып табылады. Бұл тек қана отбасының тұрғылықты жері ғана емес, сонымен қатар қонақ күтетін орын. Ал, қонақ шешендер үшін қасиетті. Шешендер үлкен патриархалдық отбасында тұрады. Оларда мықты экономикалық және тайпалық байланыстар сақталып қалған.

Дәстүрлі киім-кешектері[өңдеу]

Вайнахтардың ғұрыптық ерлер мен әйелдердің киімі: вайнахтық әскери киім- "Бустамийн чуоаъ", ерлердің тақуалық киімі – «Повтал», "Ghowtal", әйелдердің мейірімділік киімі— "Пабли" - "Ghable". Осы киімдер арқылы шешендердің ішкі дүниесінің құндылықтарын, мінез-құлқын көруге болады.

Вайнахтардың үш киімі «Құдай жазуы» (Хорхе Борхес) сияқты халық тағдырының белгісі.

Ерлердің әскери киімдері – ерлердің жастығы мен бозбалалығы "Бустамийн чуоаъ" ержүректілік пен батылдықпен дәлелденген киім.

Ерлердің тақуалық киімі – ерлердің кемеліне келуі: «Кемеліне келу, даналық, беріктік, соғыс пен бейбітшілікке дайындығы!»:"ПоЬта — Ала!" — Көтеріліңдер! Сөзбен және іспен айқасқа түсіңдер!"

Әйелдердің сәнді ғұрыптық киімі – нәзіктік белгісі— "evigwieblich": "Пабли-Ghable" - "rlo - gho" – көмек, "айба" — көтеремін, көтере аламын, ағылшын тілінде сияқты: ability - қабілет, able — "айбало" — "ло" — беремін, "По - Бала! — "сын сағатта, қайғыда жәрдемдесемін. "По Бала — Ло" – киім-кешек, "По – көмек — көмек беру " – жәрдем "ортақтасу" — "мейірімділік" — "Вайнах мейірбикелерінің бірігуі.

Вайнахтықтардың ішкі және сыртқы Еркіндік идеалын қалыптастыруды "Адат" Кишиева Абубакара, Кунта-Хаджи сөзденінен анықтауға болады және жалпы алғанда келесідей: Сыртқы мұнтаздық, Ішкі жинақылық, Пайымдаудың кемеліне келуі, шешім даналығы, өмірдің "Альфа" және "омегасы": "Сен жасауың керек – сенің қолыңнан келеді!"

Дәстүрлі тағамдары[өңдеу]

Шешен отбасылардың дәстүрлі тағамы – ет, сүт, көкөніс өнімдері. Өндірістің қарқынды дамуы, ғылыми-техникалық прогресс және халықтың урбанизациялануына байланысты соңғы он жылдықтарда қала халқының үлес салмағының ұлғаюы, қазіргі шешендердің тұрмысы мен мәдениетіне жаңа элементтердің енуі күшейе түсті. Зиялы қауымның үлес салмағы ұлғайып Ой еңбегі арта түсті.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. a b c d e f g h i j k l Russian Census of 2002 (орыс.)
  2. a b c d Chechens in the Middle East: Between Original and Host Cultures, Event Report, Caspian Studies Program
  3. Kristiina Markkanen: Chechen refugee came to Finland via Baku and Istanbul (Ағылшын)
  4. Chechens in the Middle East