Малқарлар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Малқарлар
Бүкіл халық саны

85,000[1]

Маңызды жұрты бар аумақтар
Ресей (Southern Federal District)
Тіл(дер)і
Balkar dialect of Karachay-Balkar, Russian
Дін(дер)і
Sunni Islam, Shamanism, Russian Orthodoxy
Қатысты этникалық топтары
other Turkic peoples
Malkarli.jpg

Малқарлар (қарашай-малқарша таулу) — Солтүстік Қауқазда тұратын түркі тілдес халқы, қарашайларға жақын. Тілі — қарашай-малқар.

Балқарлар (қарашай-малқарша Таулула — таулы дегенді білдіреді) — Қабардин-Балқар Республикасының негізгі халқы. Жалпы саны 80 мың, 60 мыңы өз республикасында тұрады (1997). Еуропалық расаның балқан-кавказ нәсіліне кіреді, қарачай-балқарлар түркі тілдерінің қыпшақ тобы тілінде сөйлейді. Жазуы — орыс графикасы, дінімұсылман-сүннит. Балқарлардың арғы тегі Алтай, Ертіс бойынан шыққан қыпшақтар мен жергілікті аландардың араласуынан бастау алады. Халық болып орта ғасырларда қалыптасқан. Шыңғыс хан әскерлерінің шапқыншылығы кезінде (13 ғасыр) Балқарлардың арғы аталары Орталық Кавказдың тау шатқалдарына ығыстырылады да, 19 ғасырдың 2-жартысында біразы қайтадан жазықты қоныстанады. Ұлы Отан соғысы кезіндегі қуғын-сүргінге байланысты 1943 — 1944 жылдары Балқарлар Орта Азия мен Қазақстанға көшірілді. Дәстүрлі шаруашылығы—отарлап мал бағу, суармалы-террасты егіншілік, аңшылық, жүн иіру, шұға тоқу. Металл, тері, ағаш өңдеумен де айналысады. Балқарлардың едәуір бөлігі өнеркәсіпте жұмыс істейді. Қарапайым халық төбесі жалпақ тас сакляларда, ауқаттылар қонақ бөлмелері үлкен, мұнаралары бар үйлерде тұрады. Ұлттық киімдері қабардиндер киімдеріне ұқсас. Тағамдары: ет, сүт, бауырдан қақталған шашлык (жалбаур), шұжық пирог (хочин), т.б. Сүйікті сусындары — сүт, айран. Сабантой, толлу сияқты күнтізбелік мейрамдары бар. Ауыз әдебиеті бай. Соңғы дәуірде а. ш-н механикаландыруға байланысты бау-бақша, бағбаншылық, өнеркәсіп, тау-кен ісі дамыды.[2]

Атауы[өңдеу]

Малқарлардың атауы ежелгі бұлғарлардың атауына сәйкес. Алғашқыда малқарлар армян деректерінде кездеседі. 10 ғасырында араб ғалымы Ибн Русхэ таулы астар туралы жазып отыр. Бұл таулы астар малқарларға сәйкес, өйткені малқарлар өздері өзін таулу(қазақша таулы деген мағынасында) деп атайды, астар ше бұлғарлардың да, малқарлардың да ата-бабалары.

Осетиндер мен суандар малқарларды ас атаса, қабарда шеркештері балкар дейді. Қарашайларды ше алан деп атайды. Қарашайлар мен малқарлар бір-бірін алан деп атайды. Осылайша, малқарлар — астардың (ежелгі таулы бұлғарлардың) және аландардың ұрпақтары делінеді. Қарашай мен малқар негізінде бір халық еді, бірақ 11 — 15 ғасырларында бір-бірінен алыстап кетті.

1395—1396 жылдарында малқарлар мен қарашайлар Әмір Темірдің әскерімен қанды соғысын жүргізеді. Әмір Темірдің әскерлері өз жауларын астар деп атаған.

1404 жылында архиепископ Иоан Галонифонтибус және 1643 жылында Арканджелло Ламберти малқарларды қарашеркеш деп атаған.

Осылайша, малқарларды — ас, ас-алан, таулу ас, қарашеркеш, балкар деп атаған. Олар өздерін ше таулу немесе малкъар деп атаған.

Жұрттануы[өңдеу]

Ресейде — 108 мың адам тұрады (2002), олардың 105 мың жан Қабарда-Малқарстанда тұрады. Қазақстанда 3 мыңдай, Қырғызстанда 2 мыңдай малқар тұрады.

Түркі тілдес халықтарының арасында ең жоғарыда тұратын халық. Орталық Қауқаздың қапшағайларында, Қобан, Зеленчук, Малқар, Бақсан, Шегем, Шерек өзендерінің басында тұрады. Малқарстанның территориясында Минги-тау, Дых-тау, Коштан-тау, Гюльча, тағы басқа биіктігі 5 000 метрден астам заңғар шындар орналасқан. Осында Азау, Терскол, Иткол, Чегет тағы басқа мұздықтар бар. Айдаудан (депортациядан) кейін малқарлардың аз-кемі (5 мыңдай) Қазақстан менен Қырғызстанда тұрады.

Тарихы[өңдеу]

Айдау (депортация)[өңдеу]

1944 жылының наурыздың 8-ші жұлдызында малқарларға жала жабып, оларды «Отанды сатқандар» атап, бар халқын Орта Азия мен Қазақстанға айдап тастаған. 1957 жылынан кейін малқарлардың көбі туған жеріне қайтқан, аз кемі Қазақстан менен Қырғызстанда қалған. Қазір Қазақстанда қарашай-малқар ұлттық мәдени орталығы бар. Бұл Қазақстандағы 3 мың малқарлар менен 2 мың қарашайлардың бірлестігі.

Мәдениеті[өңдеу]

Мәдени мұрасы Қауқаз халықтарының және түркі халықтарының мәдениетін қосып дамытты.

Киімі басқа Қауқаз халықтардағыдай — шепкен, оның үстіне жамшы киінетін. Басына қойдың қаракөл жүнінен жасаған бөрік киінетін.

18 ғасырынан бері, Ислам қабылданғанымен малқарлар арап әліпбисін де қолдануға бастады. Кейін әліпбиі латын негізіне көшірілген, қазір кирил әліпбиі пайдаланады.

Тағамдары негізінде еттен, сүттен жасалатын еді, аскөк, көкөніс кең пайдаланған. Нанды негізінде жүгері ұннан пісірілген (этмек гырджин). Хычин деген шелпектерді пісірілген. Кәуаптардың бірнеше түрі бар. Ешкі немесе қой сүтінен ірімшік жасаған. Арпадан сыра пісірілген.

Діні[өңдеу]

Қазіргі заманда сүнни Ислам масхабына жатады. Бұрыңғы заманда малқарлар Тәңірі, Ұмайға сыйынған, олардың бүкіл Қауқазда қастерлейтін Ғоллу менен Апсаты құдайлар болған. Кейін христиан дінін де қабылдаған. Бертіңді ғасырларда мұсылман болып, қазір де Сүнни исламын сақтайды.

Пайдаланылған әдебиет[өңдеу]

  1. The "Peoples of Russia" project (in Russian)
  2. Қазақ энциклопедиясы, 2 том;