Венгр совет республикасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Венгр Совет Республикасы
Magyarországi Tanácsköztársaság
Венгр Совет Республикасы
ВСР байрағы ВСР елтаңбасы
Ұраны"Világ proletárjai, egyesüljetek!"
"Дүние жүзінің жұмысшылары бірігейік!"
ВСР орналасуы
Елордасы Будапешт

Венгр Совет Республикасы, ВСР (1919) – Венгриядағы пролетариат диктатурасының мемлекеті. 1919 ж. (21 наурыз1 тамыз) өмір сүрді.


ВСР 1-дүние жүзілік соғыс кезінде Венгрияда саяси экономикалық езгінің күшеюінен туған революция өрлеу нәтижесінде және Ұлы Окт.соц. революциясының ықпалымен құрылды. С.-д. партия мен Венгрия Компартиясының (ВКП) өзара бірігуі (21 наурыз) нәтижесінде ұйымдасқан Венгрия социалистік партиясының (ВСП) өкілдері үкімет басына келді. Сол күні ВСР жарияланды. Алғашқы үкімет – Рев.үкімет советі (РҮС) құрылды. Социал-демократ Ш. Гарбаи РҮС председателі болып тағайындалды. ВКП негізін қалаушылардың бірі, шетел істері жөніндегі халық комиссары Б. Кун ВСР-дің саяси басшысы болды. 22 наурызда В.И.Ленин ВСР үкіметіне құттықтау жіберді, РҮС капит. кәсіпорындарды, шахталарды, қатынас должарын, банкілерді, жер иеліктерін мемлекеттік меншігіне айналдырды, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді, балаларды тегін оқыту шарасын белгіледі. Венгр Қызыл армиясын ұйымдастырды. Жұмысшы және солдат депутаттары Советтерінің съезі (14-24 маусым) шақырылды, онда ВСР Конституциясы қабылданды, республиканың Ортарлық Атқару Комитеті сайланды. Сәуірде Антанта ВСР-ге қарсы қарулы интервенция ұйымдастырды. Елдің экономикалық жағдайы күрт нашарлады. РҮС-тегі кейбір социал-демократтар солқылдақтық жасап, оңшыл социал-демократ тарірікті сала бастады. Ал коммунистер мен оларға қосылған солшыл социал-демократтар жұмысшы табын күреске шақырды. Алайда Антантаның шабуылы және ішкі оңшыл социалистердің қысымы салдарынан ВСР үкіметі 1 тамызда орнынан түсті. ВСР 133 күн өмір сүргенімен, оның венгр және халықар. жұмысшы қозғалысы үшін аса зор маңызы болды.

Венгр Социалистік Жұмысшы Партиясы[өңдеу]

Бела Кун, 1919 ж.

Венгр Социалистік Жұмысшы Партиясы (ВСЖП, Magyar Szocialista Munkàspàrt) – ВСЖП тарихы Венгрия Коммунистік партиясының (ВКП) негізі қалауынан (24 қараша, 1918) басталады. ВКП-ге солшыл социал-демократтар тобы, Ресейдегі Ұлы Окт. соц. революциясы мен Азамат соғысына қатысқан венгр интернационалистері (бұрынғы соғыс түтқындары) – РК(б)П венгр тобының (1918 ж. наурызда Мәскеуде құрылды) мүшелері кірді. ВКП-нің негізін мына адамдар қалады: Б.Кун, Т.Самуэли, Ф.Янчик, Ф.Мюнних, О.Корвин, Э.Пор, Й.Рабинович т.б.

ВКП басшылығымен (1919 ж. 21 наурызда ВКП мен С.-д- партия қосылып, Венгрия социалистік партиясы (ВСП) деп аталды) жұмысшы табы еңбекші жалықтың көмегіне сүйене отырып, 21 наурызда Венгр Совет Республикасының (1919) жариялады және еңбекшілердің мүддесін көздеген түбегейлі әлеуметтік өзгерістерді жүзеге асыра бастады. Халықар. империализм мен ішкі реакция күштерінің бірігуінен Венгрияда Совет өкіметі құлатылғаннан кейін (1919 ж. тамыз), ВСП тарап кетті. Венгр коммунистері үшін Хортидің фашистік диктатурасы жағдайында ұзақ уақыт астыртын жұмысқа көшу кезеңі туды.

1925 ж. 18-21 тамызда Венада ВКП-нің 1-съезі болды. Съезд бір орталыққа бағынған астыртын партия құру жөніндегі жұмыс қорытындысын шығарып, партия ұйымдарын онан әрі нықайтуға бөгет болған жікшілдік күресті айыптады, партияның міндеттерін белгіледі, уставын бекітті, ОК құрамын сайлады; оған Б.Кун, Е.Ландлер, И.Гёгёш, К.Хаман, К.Эри, И.Комор, М.Ракоши, И.Ваги кірді.

1930 ж. ақпан-наурызда ВКП-нің 2 съезі болып өтті; съезд «Партияның жаңа міндеттері» атты шешім, партияның уставын, саяси және ұйымдық мәселелер жөнінен бірсыпыра маңызды қаулар қабылдады. 1929-1933 ж. ВКП солшыл социал-демократтармен бірге Шальготарьян кеншілерінің 4 апталық ереуілін (1929), Будапештте жұмыссыздардың 150 мың адам қатысқан ереуілін (1 қыркүйек, 1930), астананың құрылысы жұмысшыларының 10 мың адам қатысқан ереуілін, металшылардың, тоқымашылардың стачкаларын (1933) т.б. ұйымдастырды.1935-1939 ж. жалық майданын құру туралы талай рет бастама көтерді.

2-дүние жүзілік соғыс (1939-1945) кезінде ВКП гитлер Германиясы мен оның венгрлік одақтастарына қарсы күрестің инициаторы болды. Коммунистердің бастамасымен 1944 ж. майда антифашистік Венгр майданы құрылды. Компартия неміс және венгр фашистеріне қарсы партизан күресіне жаппай басшылық етті. Совет Армиясы Венгрияны фашизмнен азат ете бастаған кезде (1944 ж., қыркүйек), коммунистер партиясы ашық жұмысқа көшіп, аз уақыттың ішінде-ақ жұмысшы табының бұқаралық ұйымына айналды. Партия тез арада демокр. мемлекет құру, феодалдарға қарсы реформа жүргізу, бүлінген халық ш-н қалпына келтіру жолындағы кұресті өрістетті. ВКП-нің бастауымен 1944 ж. 21 желтоқсанда Дебреценде Уақытша жиналыс шақырылып, онда Венгр ұлттық тәуелсіздік майданының коалициалық уақытша ұлттық үкіметі құрылды. ВКП 1945 ж. аграрлық реформаны жүзеге асыруға басшылық етті. Компартияның 1946 ж. қыркүйек-қазанда болып өткен 3-съезі жаңа устав өабылдап, халық.-демокр. Венгрияны құру жөніндегі негізгі міндеттерді белгіледі. ВКП елді қалпына келтірудің және дамытудың үш жылдық жоспарын ұсынды. Партияның бастамасымен 1946-49 ж. өнеркәсіп, банкілер, транспорт мемлекет меншігіне айналдырылды.

1919 ж. плакаты

1948 ж. маусымда компартия марксизм-ленинизм қағидалары негізінде Социал-демократ партиямен бірігіп, Венгр еңбекшілер партиясы (ВЕП) деп аталды. 1948 ж. маусымда бірігу съезі партияның уставы мен программалық декларация қабылдады. Бұл документтерде Венгрияда соц. қоғам орнату ВЕП мақсаты екені атап көрсетілді. 1950 ж. Венгрия халық шаруашылығын дамытудың 1-бесжылдық жоспары жүзеге асырыла бастады. Осы кезеңде ВЕП 2-съезі (1951 ж. ақпан-наурыз) партияның бұрынғы басшылығының (М.Ракоши) ұсынысы бойынша бесжылдықтың жоспарлы тапсырмаларын дәлелсіз арттырып, өрескел қате жіберді. Бұл елдің экономик. дамуында үйлемсіздіктің, ішкі қайшылықтардың пайда болуына әкеліп соқтырды. Жоспарлау саласында Венгрияның ерекшеліктері мен нақты жағдайы ескерілмеді, дүн.соц. жүйеге кіретін мемлекеттер арасындағы экономик. ынтымақ пен кооперациялаудың маңызы жете бағаланбады. Бұл қателер 1951-53 ж. халықтың әлауқат дәрежесінің біраз төмендеуіне әкеліп соқтырды.

Партия мен үкіметтің бұрынғы басшылары басқа да қателерге жол берді (ішкі партиялық өмірдің, соц. заңдылықтың лениндік нормалары бұзылды). ВЕП ОК-нің пленумы 1953 ж. маусымда соц. құрылыстың барысында жіберілген қателердің бетін ашты, кейінірек мұны партияның 3-съезі (1954 ж. май) растады. Алайда жіберілген қатерлерді түзету барысында ВЕП басшылығы дәйексіздік әрі принципсіздік көрсетті. Осының салдарынан пролет. диктатурасы әлсіреп, партия өмірінде және елді басқаруда дағдарыс туды, И.Надь (1953 ж. шілде1955 ж. сәуір Мин.Советінің пред.) бастаған оңшыл ревизионистік топтардың партияға қарсы ірікті салу әрекеттеріне қолайлы жағдай жасалды. Ақыры Батыстың капит. мемлекеттері империалистік топтарының айықтауына сенген, ВЕП ішіндегі И.Надь ревизионистік топтарына арқа сүйеген ішкі контррев. күштер 1956 ж. 23 қазанда контррев. бүлік шығарды [К.Венгриядағы контрреволюциалық бүлік (1956)]. Бұл ауыр кезенде Я.Кадардың басшылығымен құрылған жаңа рев. орталықтың төңірігіне топтасқан партияның адал күштері жұмысшы табы мен шаруалардың рев.күштерін жұмылдырып, тап жауларының шабуылын тоқтатты, оған қарсы соққы беріп, контррев. бүлікті талқандады. Сонымен қатар партияны қайта құру шаралары жүзеге асырылды.

Венгр Соц. жұмысшы партиясы (ВСЖП) деп аталды. Контрреволюциялық бүлікті басуға Сов. Одағы үлкен көмек көрсетті, венгр еңбекшілерінің күресін басқа да соц. елдер қолдады. 1957 ж. 27-29 маусымда Будапеште ВСЖП-нің Бүкіл венгрлік конференциясы болып өтті; конференция партияны қайта құруды аяқтады, ревизионистік көзқарасқа, догматизм мен сектанттыққа өлтіре соққы берді, жаңа басшылықтың лениндік саясатын мақұлдады, партияның уставын бекітіп, басшы органдарын сайлады.

ВСЖП басшылығымен елде соц. құрылыс өрістей түсті. 1957 жылдың аяғында бүліктен зардап шеккен жалық ш.қадпына келтірілді. Өндіріс және еңбекшілерінің тұрмыс дәрежесі өткен жылдырдағы көрсеткіштерден асып түсті. ВСЖП 7-съезі (қараша-желтоқсан, 1959) елдің жалық шаруашылығын өркендетудің 1961-65 жылдарға арналған 2-бесжылдық жоспарын даярлау жөніндегі директиваларды бекітті, партия уставына кейбір өзгерістер енгізді. Ал партияның 8-съезі (қараша, 1962) елде соц. қоғам негіздерін жасау аяқталғанын, қала мен деревняда бір тұтас соц. өндіірстік қатынастар қалыптасқанын атап көрсетті. Съезд партияның жаңа уставын қабылдады. 1966 ж. қараша-желтоқсанда партияның 9-съезі болды. Съезд елде толық соц. қоғам орнату жөнінде партияның белгілеген сара жолының дұрыстығын дәлелдеген кезде қарар қабылдады, социализм құрылысы алдағы кезеңнің міндеттерін белгіледі. Съезд уставқа өзгерістер енгізеді. ВСЖП-нің 10-съезі (1970 ж. 23-28 қараша) партия өзінің сара жолынан таймайтындығын тағы да көрсетті, социализмді толық орнату жолында күресе беретіндігін жариялады, уставқа біраз өзгеріс жасады.

ВСЖП делегациясы Коммунистік және жұмысшы партиялары өкілдерінің кеңестеріне (қараша, 1957, қараша, 1960 маусым, 1969, Москва) қатысып қабылданған документтерге қол қойды.

ВСЖП демократиялық централизм негізінде құрылған. Жоғары органы – съезд. Ол ОК мен Орталық бақылау комиссиясын сайлайды. ОК пленум аралықтарында ОК-нің жұмысына басшылық ету үшін Саяси бюро және партияның күнделікті жұмысына басшылық ету үшін ОК Секретариятын сайлады. ВСЖП ОК-нің бірінші секретары Я.Кадар (1957 ж. маусымнан). 1970 ж. қарашада ВСЖП қатарында 662 мыңнан аса мүше болды. Партияның Орталық баспасөз органы – «Непсабадшаг» газеті, теориялық және қоғамдық-саяси органы – «Таршадалми семле» журналы.

Венгр тілі[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Мажар тілі

Венгр тілі – венгр (мадъяр) халқының тілі. Фин-угор тілдерінің угор тобына жатады. Венгриядан өзге Румыния, Югославия, ЧСР шекара аудандарына, Сов. Закарпатьеге тараған. Венгр тілінде 14 млн-дай адам сөйлейді. Венгр тіл фонетикасынан (түркі тілдеріндегідей) сингармонизм берік орын алған. Екпін сөздің бірінші буына түседі. Морфологиялық құрылысы жағынан Венгр тілі – агглютинатив тіл. Грамматикалық род категориясы жоқ. Тәуелдік формасы бар. Септік жалғаулары 20 шақты. Жаңа сөз көбінесе жұрнақтар арқылы және екі түбірдің бірігуінен жасалады. Сан есіммен тіркескен зат есімдер жекеше қолданылады. Сын есім мен сан есім анықтауыш болғанда, анықталшы сөзбен қабыса байланысыда. Венгр тіл лексикасында көптеген түрік сөздерімен қатар неміс тілінен ауысқан кірмелер бар. Венгр тілінің бірінші жазба ескерткіші – «Құлпытас сөзі» (1200 ж. шамасы). Венгрияда кітап шығару 1473 ж. басталғанымен, әдеби жәдігерліктер 16 ғасырдың 2 жартысына дейін латын және неміс тілдерінде жазылып келген. Ұлттық сананың оянуына 16-17 ғасырда Венгр тілінде жазуға ұмтылыс басталды. Ол 19 ғасырда «тіл жаңарту» қозғалысына ұласты. Венгр әдеби тілі сөйлеу тіліне жақын.

Венгр Ұлттық Галереясы[өңдеу]

Венгр Ұлттық Галереясы – Будапештегі ұлттық көркемөнер музейі. 1957 ж. ашылған. Мұнда 19-20 ғасырдағы кескіндеме, графика, мүсін өнерінің шығармалары сақталған. Музей үйін 1894-1896 ж. А.Хаусман тұрғызған.

Пайдаланылған әдебиеттер[өңдеу]

  • Қазақ Совет Энциклопедиясы, ІІІ том
  • Өмірәлиев Қ., Қазақ және мадьяр (венгр) тілдеріне ортақ сөздер, «Қазақстан мектебі», 1967, №5
  • Майтинская К.Е., Венгерский язык, ч.1-3, М,. 1955-60