Мэри Уолстонкрафт

Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
«Мэри Уолстонкрафт», Джон Опи (ок. 1797)

Мэри Уолстонкрафт (англ. Mary Wollstonecraft, [ˈmɛəri ˈwʊlstənkrɑːft], 27сәуір 1759 — 10 қыркүйек 1797) — британия жазушысы, XVIII ғасыр философы және феминисті.

Балалық және жастық шағы[өңдеу]

Уолстонкрафт 1759 жылы 27 сәуірде Лондонның Спиталфилдз ауданында дүниеге келген. Әкесі түрлі алыпсатарлықпен айналысып, отбасы мүлкін құртып, қаржылық жағдайының ауыр болғандығынан Уолстонкрафт отбасымен жиі қонысын өзгертуге мәжбүр болды. Әкесі Мэриді кәмелеттік жасқа толғаннан кейін алуға тиесілі мұрадағы өз үлесінен бас тартуға мәжбүрледі. Сонымен бірге әкесі спиртті ішімдіктер ішіп, өз жұбайын соққыға алатын. Мэри жастық шағында анасын әкесінен қорғау үшін жатын бөлмесінде есіктің жанында ұйықтайтын. Эверин (Эверайна) мен Элиза атты әпкелеріне ықпалы өте күшті болатын. Мысалы, 1784 жылы баласын босанғаннан кейін күйзеліске ұшыраған Элизаны баласын және күйеуін тастап кетуге көндірген. Көпшілік мақұлдаған нормаларға қарсы болып, әпкесінің үйінен қашуын өзі ұйымдастырған. Осы жағдайдан кейін Элиза қоғам тарапынан наразылыққа ұшырап, қайтадан тұрмысқа шыға алмай, күнелту мақсатында болмашы ақыға жұмыс істеуге мәжбүр болды


Фронтиспис к изданию «Оригинальных рассказов из действительности» 1791 года, гравирование Уильяма Блейка.

Франция және Гильберт Имлей[өңдеу]

Взятие 10 августа дворца Тюильри. Падение монархии, начало революционного террора.

1792 жылы желтоқсан айында Уолстонкрафт Парижге көшіп кетеді. Осы кезеңде Францияда монархия жойылып, XVI Людовиктің сот процессі басталып, мемлекетте революциялық лаңкестік орын алады. Мэри Франция астанасындағы британ азаматтарының арасына қосылады (олардың араларында Хелен Мария Уильямс да бар еді). «Әйелдерді қорғау құқықтары» атты шығармасын жазып біткеннен кейін, Мэри өз ойларын жүзеге асыруды бел байлайды. Американ авантюристі Гильберт Имлеймен танысып, оны нағыз қаһарманға ұқсатады. Осыған дейін ғашықтар арасындағы сексуалды қарым-қатынастарды мойындамаған Мэри, Имлейді жақсы көріп қалады. 1794 жылы 14 мамырда Мэри жақын құрбысы Фэнни атымен атаған алғашқы баласын дүниеге әкеледі. Уолстонкрафт қуанышына шек болмай, досына былай деп хат жазады: «Аса үлкен ерлікпен сүт еметін менің кішкентай қызымды, жұбайым «Әйел құқықтарының» екінші бөлімін жазатындығын айтады». Тұрмыстық ауыртпашылықтар мен революциялық лаңкесіктің қауіп-қатеріне қарамастан Уолстонкрафт қарқынды түрде жазушылықпен айналысты. Солтүстік Франциядағы Гавра қаласында, революцияның алғашқы кезеңдерінің тарихын «Француз революциясына қатысты тарихи және моральдық көзқарас» атты кітабын жазып, бұл кітап 1794 жылы желтоқсан айында Лондонда жарық көреді.

Англия және Уильям Годвин[өңдеу]

Қайтыс болуы мен Годвин «Мемуарлары»[өңдеу]

«Мемуары об авторе „Защиты прав женщины“» Годвина (1798).

Мұрасы[өңдеу]

Кора Каплан тарихшысының анықтамасына сәйкес Уолстонкрафт «әдеттен тыс» мирас қалдырған болатын, Мэри «түрлі жанрда шеберлігін танытқан, активист автор» болғанына қарамастан, қоғамда соңғы ширек ғасырға дейін Уолстонкрафттың шығармашылығына қарағанда жеке өмірі әлдеқайда үлкен қызығушылық тудырды. Годвин мемуарларының ықпалының кесірінен, қоғамда жүзжылдыққа созылған Уолстонкрафтқа қарсы негативті көзқарас қалыптасты. Мария Эджоурт «Белинда» романында жазушыны Гариет Фрик «айбық адам» бейнесіне салады. Мэрия Эджоурттың артынан Мэри Хейз, Шарлот Смит, Фанни Берни және Джейн Уэст сияқты романшылар оқырмандарына «моралды тәрбие» беру мақсатында жазушының кейпіндегі түрлі персонаждарды ойлап табады. Уолстонкрафттың өмірі мен шығармашылығын зерттеген Вирджиния Сапироның мәлімдемесіне сәйкес, ХІХ ғасырда жазушы оқырмандарының саны санаулы болатын, өйткені сол кездері қоғамда «өзінің адамгершілігін сезінетін әр әйел, мұндай тектес шығармаларды оқымауы тиіс» деген пікір қалыптасқан еді. Американ әйел феминисті Маргарет Фуллер мен Уолстонкрафтты салыстырып отырып әйелдердің қоғам өміріндегі рөлі мен құқықтары тақырыбында эссе жазған Джордж Элиот еді. Феминистердің қозғалысы басталған кезінде, саяси көзқарастары екі түрлі Вирджиния Вульф және Эмма Гольдман Уолстонкрафтың шығармашылығына қызығушылық таныта бастап, оның «өмірлік тәжірибелеріне» (Вульфтың атақты эссесінде берген анықтамасы) таңырқайды. Бірақ та көпшілік Уолстонкрафттың өмір салтын кінәраттауды тоқтатпай, шығармалары да еленбеді.


басты туындылары[өңдеу]

Оқу құралдары[өңдеу]

Первая страница из первого издания книги «Размышления об образовании дочерей» (1787)

«Адам құқығын қорғау» (1790)[өңдеу]

«Әйелдер құқығын қорғау» (1792)[өңдеу]

Первое американское издание трактата «Защита прав женщины» (1792)

Романдары[өңдеу]

«Читающая девушка» Отто Шолдерера (1883). И в романе «Мэри», и в романе «Заблуждения женщины» Уолстонкрафт критикует женщин, воображающих себя сентиментальными героинями.


«Айсберги» Фредерика Эдвина Чёрча (1861)

Уолстонкрафт патриархалды неке институты әйелдерге зиянды ықпал жасайтындығы жайлы көзқараста болып, өзінің романдарында осы мәселені көтерген. «Мэри» атты алғашқы романында бас кейіпкер материалдық себептермен сүймеген адаммен тұрмыс құруға мәжбүр болып, өміріндегі махаббат пен құштарлық сезімдерінің орнын толықтыру мақсатында некеден тыс романтикалық қатынас орнатқан әйел. «Марайя немесе әйелдің қателігі» (Maria; or, The Wrongs of Woman, 1798) атты өлімінен кейін жарық көрген бітірілмеген романы нағыз феминистік шығарма ретінде есептелді. Роман оқиғасы күйеуі тарапынан жындыханаға қамалған әйел төңірегінде өрбиді. Романда Мэри сияқты Марайя да некеден тыс «камераласпен» махаббаттық қарым-қатынас құрып, санитарлардың біреуімен достық қарым-қатынас орнатады. Уолстонкрафт «Әйел құқықтарын қорғау» трактатында сияқты романдарында да сәтті некелерді бейнелемеген. Нәтижесінде роман кейіпкері Мэри оның көзқарасы бойынша неке және некеге түсу қажеттілігі жоқ бақытты әлемге аттанады.


Сілтемелер[өңдеу]

Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Мэри Уолстонкрафт
Wikisource-logo.svg
Уикиқайнарда бұған қатысты түпнұсқа мәтін бар:
Wikiquote-logo.svg
Уикидәйекте бұған қатысты дәйексөз жиынтығы бар: