Прага лингвистикалық мектебі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Прага лингвистикалык мектебі орыс. Пражская лингвистическая школа — структуралык тіл білімінін негізгі бағыттарынын бірі.

Тарих[өңдеу]

Прага лингвистикалық мектебі Прагада 1926 ж. тіл үйірмесінін негізінде кұрылып, 1950 ж. басында таркаған. Оны үйымдастырушылар В. Матезиус бастаған чех ғалымдары: Б. Трнка, Б. Гавранек, Й. Вахек, кейінірек С. Скаличка, И. М. Коржинек т. б., үйірмеге Н. С. Трубецкой, Р. О. Якобсон, С. О. Карцевский сиякты орыс ғалымдары кірген. Бұл мектеппен Кенес ғалымдары. Г. Богатырев, Г. О. Винокур, Е. Д. Поливанов, Б. В. Томашевский. Ю. Н. Тынянов шыгармашылыкбайланыста болды. Прага лингвистикалық мектебінін идеялык негізін салған Ф. де Соссюр. Дегенмен, онын көптеген мәселелерін шешкен чех ғалымдары. Бұл мектепке Ф. Ф. Фортунатов, Л. В. Щерба, әсіресе И. А. Бодуэн деКуртенэаркылы орыс тілдік дәстүрі ыкпал жасады.

Прага лингвистикалық мектебі тіл кұрылымын аткаратын кызметі жағынан зерттеуді максат етті. Тілдегі әрбір элемент өзінін тілдік жүйеде аткаратын кызметіне карай багалануы керек, тіл дегеніміз — функционалды жүйе деп есептеді. Тіл элементтерінін кызметін бірінші катарға коятындыктан, бұл мектепті Прагалык функиионалды лингвистика деп те атайды.

Прага лингвистикалық мектебі фонологияны зерттеуге зор мән берді. Бұл салада әсіресе Н. С. Трубенкойдын ғылыми жегістігі елеулі болды, ол эр түрлі тілдердін фонологиялык жүйесін зерттеп, фонетика мен фонологиянын шұғылданатын объектілерін аныктады: фонологиянын негізгі объектісі — фонема, фонология тіл дыбыстарынын функциясын зерттеп, олардын мағына ажыраткыштык кызметімен шұғылданатын таза тілдік пән, фонетика — тіл дыбыстарынын жасалуы, физикалык, физиологиялык сипағы туралы ілім деп есептеді.

Прага лингвистикалық мектебінін синтаксис саласында коскан елеулі үлесі Матезиустын сөйлемнін актуалды (өзекті) мүшеленуі туралы теориясымен байланысты. Сөйлем кұрамын жіктеудін екі жағы көрсетіледі: бірінші, сөйлем кұрамынан бастауыш пен баяндауыпяы ажырататын, формалды мүшелеу, екінші, сөйлемнін грамматикалык күрылымынын функиионалды мүмкіндігі түрғысынан "т е м а" және "р е м а г а" мүшелеу. Прага лингвистикалық мектебі тіл эволюииясына жүйелік түрғысынан карап, синхрония мен диахрониянын арасында жакындаспайтын кайшылык бар деген де Соссюрдін идеясын колдамады. Прагалыктар әдеби тіл нормасы, тілдік, поэтикалык стиль, сөйлеу мәдениеті мәселелерін де зерттеді. Прага лингвистикалық мектебі тіл білімі тарихында манызды рөл аткарды.[1]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Тіл білімі терминдерінін түсіндірме сөздігі — Алматы. "Сөздік-Словарь", 2005. ISBN 9965-409-88-9