Феминизм

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

ФЕМИНИЗМ (лат. femіna – әйел; ағылш. femіnіsm; франц. femіnіsmе) – әйелдердің еркектермен құқықтағы теңдігі жолындағы қоғамдық қозғалыс. 18 ғасырда дүниеге келген. Әйелдердің тең құқығы талабы алғаш рет Солтүтік Америкада болған 17751783 жылы тәуелсіздік жолындағы соғыс кезеңінде көтерілді. Қле-шала Франциядағы революция кезінде әйелдер қозғалысы әрі қарай жанданды. Феминист әйелдердің 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырда негізгі талаптары әйелдерге еңбек ету, білім алу, түрлі кәсіптерді игеру, тек еркектер ғана пайдаланатын саяси құқықтарға қол жеткізу болды. 19 ғасырдың аяғында Еуропа мен Солтүстік Американың барлық елдерінде феминист әйелдердің ұйымдары пайда болды. 1888 жылы Халықаралық әйелдер кеңесі, 1904 жылы Әйелдердің сайлау құқығы жолындағы халықар. одақ құрылды. Халықаралық және ұлттық феминистік ұйымдардың ықпалымен БҰҰ мен оның мамандандырылған мекемелері әйелдердің жағдайына қатысты түрлі мәселелер бойынша бірқатар қарарлар, ұсыныс-кеңестер, конвенциялар қабылдады. Атап айтқанда, БҰҰ Бас Ассамблеясы 1967 жылы қарашада Әйелдер жөніндегі кемсітушілікті жою туралы декларация қа-былдады. Қазіргі Қазақстан жағдайында әйелдер өздерінің мүдделерін мәлімдеуге ұмтылыс білдіріп, қоғамдық-саяси өмірге белсене қатысуда. Феминизм - кең мағынада қоғамның барлық салаларында әйелдердің ерлермен теңесуге талпынуы; тар мағынада, XVIII ғасырда пайда болып, әйелдерді кемсітушілікті жою және олардың құқын ерлермен теңдестіруді көздеген әйелдер қозғалысы. Қазіргі феминистік теорияларда екі негізгі қақтығысушы идеологиялық көзқарас қалыптасқан: гендерлік езгінің гомогендік және гетерогендік үлгілері. Гомогенді үлгі әйелдердің жалпы белгілерін сипаттайды, ал, гетерогендік әйелдердің айырмашылықтарына тоқталады. Мульти мәдени және ғаламдық феминистік теориялар шеңберіндегі гетерогендік үлгінің әйел үшін езгіде болудың, күйзелістің не екенін сыни түсінуде маңызы бар. Гомогенді үлгінің жақтастары егер феминисттер түбегейлі саяси реформалар жасауға талпынса, әйелдерге қатысты барлық мәселелерде ортақтасулары керек деп есептейді. Американдық феминизмнің алғашқы толқынында (1848-1920) суфражисткалардың басым көпшілігі "әйелді" біртүтас категория ретінде қарастыру дұрыс деп санайды, өйткені әйелдер ерлердің кез келген түрінен анағүрлым ерекшеленеді, бір-біріне сондай ұқсас, қайғы-мұңы ортақ, сондықтан да олардың бір тобы барлығының атынан сөйлей алады дейді. Кейбір феминистқалардың пікірінше (Анджела Дэвис), XX ғ. алғашқы жартысында жүргізілген ген-дерлік алалауды жою тек орта татпағы ақ нәсілдердің мүддесін қорғады. Гомогендік және гетерогендік үлгілер феминистік философияға және қозғалысқа маңызды үлес қосты. Гомогендік үлгінің мықты тұстары мынада: саяси ынтымақтастыққа шақыру; эталитарлық тәсіл. Бірақ, гомогенді үлгінің әлсіз тұстары да баршылық, атап айтсақ, әлсіз топтардың есебінен үстемдік құрушы топтардың өз басымдықтарын жан-жақтыландыруға талпыну мүмкіншілігі.Бастау көзі XVIII ғасырдағы Англияда жаткан әлеуметтік қозғалыс. Осы себепті де гомогенді үлгінің әлсіздігін ескере отырып, кейбір феминистқалар гетерогендік тәсіл ұстанады.[1][2][3]


Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
  2. Орысша-қазакша заңдық түсіндірме сөздік-анық тамалық. - Алматы: Жеті жарғы, 2008. ISBN 9965-11-274-6
  3. Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7