Шалшық андызы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Шалшық андызы
AcorusCalamus.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Өсімдіктер
Тұқымдасы: Андыздар тұқымдасы
Тегі: Шалшық андызы
Түрі: Acorus calamus
Екі-есімді атауы
Acorus calamus
L.

Шалшық андызы (Андыз) (лат.Acorus calamus)[1]андыздар тұқымдасына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

Сипаты[өңдеу]

Illustration Acorus calamus0 clean.jpg
  • Негізгі тамыры жуан, диаметрі 3 см-ге жетеді. Одан өрбіген көптеген ұсақ тамырлары бар. Негізгі тамырдың сырты жасыл көк, ішкі жағы ақ. Сындырып қарағанда іш жағынан ауа жүретін көптеген қуыстары бар. Жуан тамырдың жоғарғы жағынан семсер сияқты ұш жағы сүйірленген бірнеше ұзын жапырақтар және ұзындығы 120 см-ге дейін жететін үш қырлы ұзын сабақ өсіп шығады.
  • Сабақтың түсі жасыл, түп жағы қызғылттау, борпылдақ әрі қалың. Жоғарғы жағында ұзындығы12 см-ге дейін жететін гүл шоғы болады.
  • Гүлдері жасыл көк.
  • Аңдыздың негізгі шыққан жерінде - Шығыс Азияда гүл шоғынан қызыл жеміс сияқты тұқым пісіп жетіледі. Қазақстан және Еуропа жерінде аңдыз тұқым бермейді, тек тамыры арқылы ғана көбейеді. Мұның себебі әлі түсініксіз. Кейбіреулер (Шуман мен Гильч 1906 жыл.) аңдыз вегатитивтік әдіспен жақсы көбейеді, сондықтан ол тұқым арқылы көбею мүмкіндігінен айырылған деп түсіндіреді.

Андыз негізінен батпақты, шалшықты жерлерде өседі.

Таралу тарихы[өңдеу]

Шыққан жері - Шығыс Азия. Алғаш рет оны Азияның батыс жағынан және Еуропаға монғол-татар шапқыншылары алып келген. Шыңғысханнның бұйрығы бойынша сол кездегі ең қаһарлы күш - атты әскерді сақтап қалу үшін әрбір жауынгер өзімен бірге андыз тамырын ала жрген. Андыз тамырын суға тастағаннан кейін монғолдар ондай суды тазарды деп есептеп, аттарын суарып, өздері қорықпай ішетін болған.

Құрамы[өңдеу]

Емдік қасиеті[өңдеу]

Андыздың аңқыған хош иісі, сәл ащылау дәмі бар. Ол медицинада және мал дәрігерлігі саласында кеңінен қолданылады. Андыз ерте заманнан-ақ бауыр, бүйрек ауруларына қарсы, жүрек қатты соққанда және несеп айдайтын дәрі есебінде қолданылып келген. Өсімдіктің жас кезінде сығылып алынған сөлі көздің көргіштігін арттырып, кісінің есте сақтау қабілетін дамытады деп есептеген. Тіпті іш сүзегі, бөртпе сүзек, грипп сияқты жұқпалы аурулар кезінде алда ала сақтану мақсатымен оның тамырын шайнайтын болған. Қазіргі кезде андыздың тамыры асқазандағы қышқыл азайғанда асқа тәбетті арттыру үшін, тоқ ішек пен өт қалтасы қабынғанда жақсы емдік қасиеті бар дәрі ретінде қолданылады. Спиртті ерітіндісі іріңдеген сыртқы жараларды жазу үшін де пайдалы.
Кептірілген тамырдан алынатын андыз майы парфюмерия өндірісінде, әсіресе ликер арағын шығару үшін аса пайдалы зат болып есептеледі.

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.