Шалшық андызы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Шалшық андызы
AcorusCalamus.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Өсімдіктер
Бөлімі: Жабық тұқымдылар
Табы: Қос жарнақтылар
Сабы: Asterids
Тұқымдасы: Ароид тұқымдасы
Тегі: Андыздар
Түрі: Батпақты аңдыз
Екі-есімді атауы
Acorus calamus
L.

Шалшық андызы [1] немесе Батпақты аңдыз (лат. Acorus calamus) — ароид тұқымдасына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

Ботаникалық сипаттамасы[өңдеу]

Illustration Acorus calamus0 clean.jpg

Аңдыз – қөп жылдық, тамырсабағы көлбеу өсетін сулы жердің өсімдігі.

Тамырсабағының сыртқы белгілерінің сипаттамасы: тамырсабағы ұзын 1,5м –ге дейін жетеді, диаметрі 3см, бөлшектері жеңіл, цилиндр тәрізді, сәл майысқан, кейде бұтақталған,көп бөлігі ұзыннан кесілген,қатқан қабатынан тазаланбаған,үстіңгі жағында қураған жапырақтардың жарты ай тәрізді кең іздері бар, астыңғы жағынан кесілген тамырлардан көптеген ұсақ дөңгелек іздері бар.Сынған жері тегіс емес,тұйіршіктелген. Негізгі тамырдың сырты жасыл көк, ішкі жағы ақ. Сындырып қарағанда іш жағынан ауа жүретін көптеген қуыстары бар. Жуан тамырдың жоғарғы жағынан семсер сияқты ұш жағы сүйірленген бірнеше ұзын жапырақтар және ұзындығы 120 см-ге дейін жететін үш қырлы ұзын сабақ өсіп шығады. Бөлік ұзындығы 30см, қалыңдығы 2 см-ге дейін.

Сабақтың түсі жасыл, түп жағы қызғылттау, борпылдақ әрі қалың. Жоғарғы жағында ұзындығы12 см-ге дейін жететін гүл шоғы болады. Гүлдері жасыл көк. Аңдыздың негізгі шыққан жерінде - Шығыс Азияда гүл шоғынан қызыл жеміс сияқты тұқым пісіп жетіледі. Қазақстан және Еуропа жерінде аңдыз тұқым бермейді, тек тамыры арқылы ғана көбейеді. Мұның себебі әлі түсініксіз. Кейбіреулер (Шуман мен Гильч 1906 жыл.) аңдыз вегатитивтік әдіспен жақсы көбейеді, сондықтан ол тұқым арқылы көбею мүмкіндігінен айырылған деп түсіндіреді.

Қабық түсі сыртынан сарылау - күрең немесе қызыл-бурыл,кейде жасыл-бурыл, жапырақ іздері сүр-ақшыл түсті,сынған жерінде – сарылау немесе қызғылт,кейде жасылдау.Иісі қатты, ароматты. Дәмі ащылау,татымды.

Химиялық құрамы[өңдеу]

Аңдыз тамырының химиялық құрамында әсер етуші заттар - эфир майлары 5% дейін:оның ішінде бициклді монотерпендер: (D-a-пинен (1%), D-камфен (7%), D-камфора (9%)), бірқатар спецификалы циклді сесквитерпендер: каламен және элемен. Кетондардан - калакон және акорон.Сонымен қатар фенолдар және фенолды эфирлер,соның ішінде азарон,азарилальдегид,эвгенол,метилэвгенол, ащы зат акорин. Сонымен қатар 40% дейін инулин полисахаридіде бар. Аңдыз тамырының химиялық құрамында ілеспелі заттары: ащы гликозид-акорин,иілік заттар,аскорбин қышқылы (150мг/100г дейін) және басқа да заттар бар.

Таралу тарихы[өңдеу]

Шыққан жері - Шығыс Азия. Алғаш рет оны Азияның батыс жағынан және Еуропаға моңғол-татар шапқыншылары алып келген. Шыңғысханнның бұйрығы бойынша сол кездегі ең қаһарлы күш - атты әскерді сақтап қалу үшін әрбір жауынгер өзімен бірге андыз тамырын ала жрген. Андыз тамырын суға тастағаннан кейін моңғолдар ондай суды тазарды деп есептеп, аттарын суарып, өздері қорықпай ішетін болған.

Қолдануы[өңдеу]

Андыздың аңқыған хош иісі, сәл ащылау дәмі бар. Ол медицинада және мал дәрігерлігі саласында кеңінен қолданылады. Андыз ерте заманнан-ақ бауыр, бүйрек ауруларына қарсы, жүрек қатты соққанда және несеп айдайтын дәрі есебінде қолданылып келген. Өсімдіктің жас кезінде сығылып алынған сөлі көздің көргіштігін арттырып, кісінің есте сақтау қабілетін дамытады деп есептеген. Тіпті іш сүзегі, бөртпе сүзек, грипп сияқты жұқпалы аурулар кезінде алда ала сақтану мақсатымен оның тамырын шайнайтын болған. Қазіргі кезде андыздың тамыры асқазандағы қышқыл азайғанда асқа тәбетті арттыру үшін, тоқ ішек пен өт қалтасы қабынғанда жақсы емдік қасиеті бар дәрі ретінде қолданылады. Спиртті ерітіндісі іріңдеген сыртқы жараларды жазу үшін де пайдалы.

1.Медициналық қолданылуы:

Медицинада қолданылуы:ащы қайнатпасы ароматты ащы түрінде тәбетті шақыру және ас қорытуды реттеу үшін қолданылады.Аңдыз майы «Олиметин» препаратының құрамына кіре отырып, бүйрек және өт тастарын емдеуге қолданылады.Ұнтақ және таблетка түріндегі препараттары асқазан мен он екі елі ішек ойық жарасы мен гиперацидті гастрит кезінде қолданылады.

2. Препараттары: аңдыз тамырының ащы қайнатпасы (Decoctum Rhizomae Calami),аңдыз тамырының майы (Oleum Rhizomae Calami) «Олиметин» препаратының құрамына кіреді,аңдыз тамырының ұнтағы (Pulveris Rhizomae Calami). Аңдыз тамырының ұнтағы «Викалин» және Викаир» препараттары құрамына кіреді.

Кептірілген тамырдан алынатын андыз майы парфюмерия өндірісінде, әсіресе ликер арағын шығару үшін аса пайдалы зат болып есептеледі.

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.