Эсперанто

Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Эсперанто
Өз атауы:

Esperanto, Lingvo Internacia

Реттейтін мекеме:

Эсперанто академиясы

Сөйлеушілер саны:

Ана тілі — шамамен 200—2000;
2-ші тіл — 100 мыңнан 2 млн. дейін[1]

Күйі:

жасанды тіл

Классификация
Құрушы:
Л. Заменгоф
Жазуы:

латынша

Тіл коды
МЕСТ 7.75–97:

эсп 845

ISO 639-1:

eo

ISO 639-2:

epo

ISO 639-3:

epo

Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика

Эсперанто – дүниежүзі халықтарының арасына ең көп тараған халықаралық жасанды тіл, халықаралық қарым-қатынастың қосымша құралы. Эсперантоны алғаш 1887 ж. варшавалық дәрігер Л.Заменгоф құрастырған. Оның негізгі сөздік қоры еуропа тілдерінің роман тобындағы тілдерінің көпшілікке кеңінен танымал сөздерінен құрылған. Мысалы, teatro - театр, lampo - шам, лампа және т.б. Олар бір емес, бірнеше тілдерге ортақ халықаралық сөздерден алынады. Герман, роман, [[славян тілдері[[нің элементі де аз емес. Эсперантода 16 грамматикалық ереже бар. Сөз таптары өзгермейді. Эсперантода сөз табына қатысты 11 вариантсыз қосымша бар: зат есім -о, сын есім -а, есімдік -е, тұйық рай -і жұрнақтары, т.б. (Мыс., feliĉo - феличо – бақыт, feliĉa - фелича – бақытты). Эсперантодағы 28 әріп латын әліпбиімен фонетикалық принцип бойынша жазылған. Сөз екпіні сөздің соңғы буынына түседі. 20 ғ-дың басындағы эсперантошылар қозғалысы жасанды тілді халықаралық деңгейге көтерді. 1905 ж. эсперантошылар одағының ең ірі халықаралық бірлестігі Жалпыға ортақ Эсперанто ассоциациясы (Unіversala Esperanto-Asocіo, UEA) құрылып, жыл сайын халықаралық конгресс өткізіліп тұрды. 1908 ж. Эсперантоны нормалау бағытын анықтайтын орган – Эсперанто академиясы құрылды. 1954 ж. ЮНЕСКО Эсперантоны халықаралық мәдени қарым-қатынасты өрістетуге пайдалануға шешім қабылдады. 1959 ж. Варшавада 63 елдің 3 мыңнан астам делегаты қатысқан дүниежүзілік 44-конгресі болып өтіп, эсперантошылардың бейбітшілік жолындағы бүкіләлемдік қозғалысы құрылды. 1986 ж. әлемнің 56 елінде эсперантошылардың ұлттық бірлестігі болды. Дегенмен, ғалымдар арасында Эсперанто туралы талас пікірлер әлі де көп. 50 тілден Эсперантоға ғылыми, көркем және көпшілікке арналған әдебиет аударылып, шығып тұрады. Бұл тілге Данте мен У. Шекспир, И.В. Гете мен А.С. Пушкин, Л. Н. Толстой мен Сергей Есенин, т.б. ақын-жазушылардың шығармалары тәржімеленген. 1980 – 1990 ж. Эсперантода 140 мерзімді баспасөз жарық көріп, 9 радиостанса хабар берді. Бұл тілді әлемнің әр түкпіріндегі кейбір ғалымдар, сондай-ақ Эсперантоға әуестенуші жеке адамдар ғана оқып үйренеді. Жалпы халықтық қолданыста жоқ тіл болғандықтан, лексикасында, фонетикасында, грамматикалық құрылымында ешқандай өзгеріс болмайды. [2][3]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. ethnologue.com сайтының бағалауы бойынша
  2. Әдеб.: Дрезен Эсперанто, Очерки теории эсперанто, М., 1931; Сводост Э.П., Как возникает всеобщий язык, М., 1968; Проблемы интерлингвистики, М., 1976. Бизақов
  3. Қазақ энциклопедиясы,10 том