Қосаржұлдыз

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Қос жұлдыз бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Ыстық, жоғары массалық Қосаржұлдыздың эволюция барысы.

Қосаржұлдыз – кеңістікте бір-біріне жақын орналасқан және құраушылары өзара физикалық тартылыс күштерімен байланысқан қос жұлдызды жүйе. Егер екі жұлдыздың өзара байланысы болмаса, тек көзбен қарағанда ғана бірге көрінетін болса, онда оларды Қос жұлдыз деп атаймыз. Қосаржұлдыздың ең басты ерекшелігі екі жұлдыз бір-біріне арқандалып, бір біріне тіке әсер етіп, бірін бірі айналып жатуы. Екі жұлдыздың ішіндегі жарығырағы "негізгі жұлдыз", ал, екіншісі "ілесуші жұлдыз" деп аталады.[1] Оның құраушылары ортақ масса центрі маңайынан эллипс бойынша айналып, Галактика кеңістігінде бірге қозғалады. Бірнеше құраушылардан тұратын қосаржұлдыздар еселі жұлдыздардың дербес тұрған түрі болып саналады.

Ашылу методикасы бойынша қосаржұлдыз: көрінерлік (визуальды) қосаржұлдыздар (олардың құраушыларын телескоптың көмегімен визуальды бақылауға немесе суретке түсіруге болады);

Спектралды-қос жұлдыздардың спектрінің қосарлану мен спектр сызықтарының жылжу үлгісі

спектрлі қосаржұлдыздар (қосарлану периоды ығысуы бойынша немесе олардың спектрлік сызықтарының жіктелуі кезінде байқалады);

Жерге ең жарық көрінетін Сүмбіле (Сириус) жұлдызы. Оның төменгі сол жағынан серігі СүмбілеB жұлдызын байқауға болады. (Хаббл телескобы)

фотометриялық қосаржұлдыз (беттік құраушылар арасында температура айырмашылығы болғанда, көп түсті дәл электрфотометрия тәсілі оның жеке жұлдыздардан өзгешеліктерін көрсетеді) болып бөлінеді. Физикалық жүйе құрайтын қосаржұлдыздар тобы физикалық қосаржұлдыздар деп аталады. Физикалық жүйе құра алмайтын жұлдыздар оптикалық қосаржұлдыздар деп аталады. Жұлдыздар массасын бағалайтын тәсілдер қосаржұлдыздар массасын анықтауға негізделген.

17 ғасырдың орта кезінде Г.Галилей бірнеше қосаржұлдызды ашты. 18 ғасырдың ортасына дейін не бары 20 шақты қосаржұлдыз ашылса, 20 ғасырдың ортасына дейін шамамен 60000 көрінерлік қосаржұлдыз белгілі болды. Қосаржұлдыздардан басқа, қазір екіден көп жұлдыздардан құралған "Үйірліжұлдыздар" да бар екені белгілі болып отыр. Қазақстанда қосаржұлдыздарды зерттеумен Астрофизика институтының ғалымдары айналысады.[2]

Персей шоқжұлдызындағы Алголь β Қосаржұлдызы (eclipsing binaries)

Егер Қосаржұлдыздың мүшелерінің қашықтығы жақын, олардың сыртқы атмосферасына дейін тартылыс күш әсерін туғызып иліктіре алса, онда мұндай Қосаржұлдыздардың сапасы өзара ауыспалы болады. Бұл олардың әрқайсысы жеке тұрғандағыдан өзгеше сапалық сипатқа ие етеді. Мұндай Қосаржұлдыздардың әйгілісі Алголь, Арлан және Аққу Х-1 (олардың бір серігі Қара құрдым болуы мүмкін) қосаржұлдызы белгілі. Кейбір галактикалық тұмандықтардың өзегі Қосаржұлдыздардан қалыптасқан, ол Ia ғаламатжұлдыздары мен жаңа жұлдыздар тууының себебі есептеледі.

Байқалуы[өңдеу]

Қосаржұлдыз атауын (binary star) William Herschel 1802 жылы қойған. Ол былай жазады: "Егер, екі жұлдыз бір біріне өте жақын болса, белгілі уақытта басқа жұлдыздардың әсеріне ұшырамаса, олар екеуі бірлесіп бір жүйе құрайды, ортақ тартылыс күш оларды бір одақтасқа айналдырады. Оларды нағыз Қосарланған жұлдыз деп атау керек; егер кез келген екі тұрақты жұлдыз өзара байланса, біз оларды Қосаржұлдыз деп атасақ болады"[3].

Қосаржұлдыздың тағы бір түрінің ұқсатылған нұсқасы

Қазіргі мағынасында, Қосаржұлдыз атауы өзара ортақ өзекті орағытып айналатын бір жұп жұлдызды атаймыз. Қосаржұлдыздар арасында телескоптың, немесе басқа күзету аспабының әсерінде қарамаққа қосарланған қосы жұлдыздар да бар. Қазір тексерілген көптеген қосаржұлдыздардың шынымен қосаржұлдыз ба, әлде жай қарамаққа солай көрінетін оптикалық қос жұлдыз ба, толық айқындалып біткен жоқ. </ref>[4][5][6]

Gwiazda podwójna zaćmieniowa schemat.svg

Алғаш байқалған Қосаржұлдыздар Мицар және Крест2 қосаржұлдыздары. Мицар қосаржұлдызын Giovanni Battista Riccioli 1650 жылы темірқазық (Үлкен аю шоқ жұлдызы) жақтан байқады.[7][8] Дегенмен, оны Г.Галилей бұрынырақ байқаған болуы мүмкін.[9] Оңтүстік аспандағы Крест шоқ жұлдызынан жарқырағын Крест2 Қосаржұлдызын 1685 жылы Фонтене әкей байқады.[7]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Pronounced Үлгі:IPA-en
  2. "Қазақ энциклопедиясы", VI-том
  3. Herschel, William (1802). "Catalogue of 500 New Nebulae, Nebulous Stars, Planetary Nebulae, and Clusters of Stars; With Remarks on the Construction of the Heavens". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 92: 477–528 [481]. Bibcode 1802RSPT...92..477H. JSTOR 107131. 
  4. Visual Binaries. University of Tennessee.
  5. Binary and Variable Stars. Journey Through the Galaxy.[dead link]
  6. Heintz W. D. Double Stars — D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1978. — P. 17. — ISBN 90-277-0885-1.
  7. a b The Binary Stars, Robert Grant Aitken New York: Dover, 1964, p. 1.
  8. Vol. 1, part 1, p. 422, Almagestum Novum, Giovanni Battista Riccioli, Bononiae: Ex typographia haeredis Victorij Benatij, 1651.
  9. A New View of Mizar, Leos Ondra, accessed on line May 26, 2007.