Америкадағы азамат соғысы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
American Civil War
Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png
The Battle of Gettysburg
Date April 12, 1861 – April 9, 1865 (last shot fired June 22, 1865)
Location Southern United States, Northeastern United States, Western United States, Atlantic Ocean
Result Union victory
Belligerents
Америка Құрама Штаттары United States of America Үлгі:Country data CSA Confederate States of America
Commanders and leaders
Америка Құрама Штаттары Abraham Lincoln

Америка Құрама Штаттары Winfield Scott
Америка Құрама Штаттары George B. McClellan
Америка Құрама Штаттары Henry Wager Halleck
Америка Құрама Штаттары Ulysses S. Grant
Америка Құрама Штаттары Gideon Welles

and others
Үлгі:Country data CSA Jefferson Davis

Үлгі:Country data CSA P.G.T. Beauregard
Үлгі:Country data CSA Joseph E. Johnston
Үлгі:Country data CSA Robert E. Lee
Үлгі:Country data CSA Stephen Mallory

and others
Strength
2,100,000 1,064,000
Casualties and losses
140,414 killed in action[1]
~365,000 total dead[1]
275,200 wounded
72,524 killed in action[1]
~260,000 total dead
137,000+ wounded

Америкадағы азамат соғысы (1861 — 65) — 19 ғ-дың ортасында АҚШ-тың солт-нде жалдама еңбек пен оңт. штаттардағы құл еңбегі арасындағы қайшылықтардан туған соғыс. Оңт-те құл иеленушіліктің сақталуы АҚШ экон-сының дамуына кедергі жасады. 1860 ж. Солт-тің қолдауымен АҚШ-та респ. партиядан А.Линкольннің президенттікке сайлануына байланысты Оңт-ті жақтап келген демократтар билігі (1829 — 60) аяқталды. Бұл жағдай Америка Одағының ыдырау қаупін тудырды. 1861 ж. қарсаңында Оңт. Каролина өзін тәуелсіз деп жариялады. Сол жылдың басында Оңт-тің 6 штаты Одақтан шықты.

Одақ: көк, сары (құл);
Америка конфедерациялық штаттары: қоңыр
*ақшыл түстегі аймақтар; Конфедерация жері күмәнді болды

Одақ құрамынан бөлініп кеткен штаттар өздерінің Конфедерациясын құрды. Америка Одағы бір-біріне өш екі аймаққа бөлінді. 1861 ж. көкек айында Оңт. аймақ Оңтүстік Каролинадағы Федерациялық форт (қамал) — Самтерді басып алды. Солт. аймақ бүлікшілерге қарсы соғысқа кірісті. Линкольнның үндеуімен еріктілер жасақтары, жұмысшы полктары құрыла бастады. 1861 ж. шілде айында Вашингтон қаласына жақын жердегі Булл-Ран жылғасында болған алғашқы ұрыс Оңтүстік армиясының жеңісімен аяқталды. Осы кезде Конфедерация құрамында 11 штат, Одақта — 23 штат болды. Булл-Рандағы жеңілістен кейін Солтүстік өзінің әскери күшін қайта құруға белсене кірісті. Армия Мак-Клемон опасыз генералдар мен офицерлерден тазартылды.

Конфедерация территорияларынан жыл сайын айрылу картасы
Чарлстон, Оңтүстік Каролина, соғыс біткендегі Броуд көшесі

1862 жылдың бастапқы айларында генерал Грант басқарған армия батыс Теннесидегі азат етіп, Миссисипидегі Мемфис қ-сын алды. 1862 ж. көкек айында адмирал Фаррагут эскадрасы Оңт-тің ірі порты Жаңа Орлеанды басып алды. 1862 ж. мамыр айында Линкольн Гомстад туралы (жер үлесі) заңды бекітті. Заң бойынша әр адамға 160 акр жер тегін берілетін болды. Армиядағы фермерлер мен жұмысшылар үшін бұл заң өте қолайлы еді. Маңызды шара ретінде құлдықтан босату туралы үндеу жарияланды. Оңт-тен солт. аудандарға зәңилер (негрлер) топ-тобымен қашып келе бастады. Олардың Одақтық армияда болуына рұқсат етілді. Гомстед Заңы мен құлдарды босату құл иеленушілікке қарсы соққы болды. 1863 ж. жаз айында Азамат соғысының екінші табысты кезеңі басталды. Солт. армиясын басқарған генерал Мид 1863 ж. шілде айында Пенсильваниядағы Геттисберг түбінде үш күнге созылған ірі шайқаста генерал Ли басқарған Оңтүстік армиясын ойсырата жеңді. Дәл осы кезде генерал Гранттың жауынгерлері Миссисипи бойындағы Биксберг қ-сын алды. Бүкіл Миссисипи жағалуы Солт-тің қолына көшті. Оңт-тің күші әлсірей бастады.

Соғыстан кейін қойылған Республика Гранд Армиясына арнайы ескеркіш.

Тылда да наразылық күшейді. Жүз мыңдаған зәңгілер Солт. армиясына, флотына өз еріктерімен келіп қосылды. Генерал Шерманның армиясы 1864 ж. көктемде Оңтүстіктің маңызды тірегі саналатын Джорджия штатын, қыркүйек айында соғыс өнеркәсібі орталығы Атлантты, желтоқсанда Атлант мұхитындағы ірі порт Саваннаны басып алды. 1865 ж. 3-көкекте генерал Грант пен Шерманның біріккен күші конфедерация астанасы Ричмондты алды. Генерал Ли 9-көкекте тізе бүкті. 1861 — 65 жылдардағы АҚШ-та болған азамат соғысы Америка халқының өміріне үлкен өзгеріс әкелді. Оңт-те құлдықтың жойылуы АҚШ-та капиталистік қатынастардың дамуына зор мүмкіндіктер тудырды. Әдеб.: И в а н о в Р.Ф., Гражданская война в США, М., 1960; Новая история (первый период). Под редакцией Е.Е.Юровской и др., М., 1983.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. 1,0 1,1 1,2 John W. Chambers, II, ed. in chief, The Oxford Companion to American Military History. (Oxford University Press, 1999, ISBN 0-19-507198-0), p. 849.