Генетикалық код

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Генетикалық код

Генетикалық код — тірі организмдерге тән нуклеин қышқылдары молекуласындағы тұқым қуалаушы (генетикалық) ақпараттың нуклеотидтер тізбегі түріндегі біртұтас “жазылу” жүйесі. Бұл — барлық тірі организмдерге ортақ заңдылық.

Генетикалық код туралы қазіргі қалыптасқан көзқарасқа 1960 жылы Америка ғалымдары М. Ниренберг, Г. Корана және П. Ледердің жүргізген зерттеулері көп әсерін тигізді. Генетикалық код бірлігі — ДНҚ мен РНҚ молекуласындағы 3 нуклеотид (триплет) тізбектерінен тұратын кодон (аРНҚ нуклеотидтерінің триплеттері) болып табылады. Гендегі кодондар тізбегі осы генді “жазатын” (кодтайтын) ақуыздағы амин қышқылдар тізбегін анықтайды. Клеткадағы генетикалық код екі сатыда іске асады:

  1. транскрипция сатысы ядрода жүреді және ДНҚ-ның сәйкес бөліктерінде ақпараттық (информациялық) рибонуклеин қышқылдарының молекулалары (аРНҚ) жасалады. Сонымен қатар, ДНҚ нуклеотидтер тізбегі аРНҚ нуклеотидтер тізбегі ретінде қайта жазылады;
  2. трансляция сатысы цитоплазмада, ақуыз синтезделетін рибосомада жүреді. Сондай-ақ, аРНҚ нуклеотидтер тізбегі, полипептидтер құрайтын амин қышқылдар қалдықтарының белгілі бір тізбегіне көшеді.

Генетикалық кодтың бір ерекшелігі, әмбебап екендігі, яғни барлық организмдерде белгілі бір 3 нуклеотид (триплет) белгілі бір амин қышқылдарын “жазады” (кодтайды). Бір амин қышқылы бірнеше триплетпен “жазылуы” (кодталуы) мүмкін. Кодондар арасында “үтір” болмайды, яғни олар бір-бірінен бөлінбеген. Ол бір геннің аймағында белгіленген нүктеден бастап, бір бағытта есептелінеді. 64 кодонның 61-і ақуыз құрайтын 20 амин қышқылдарын “жазады” (кодтайды), ал қалған үш “нонсенс” (мағынасыз) кодондар (УАГ, УАА және УГА) полипептид синтезін аяқтайтын “нүкте” қызметін атқарады. Олар ақуыз биосинтезінінің аяқталғанын білдіреді.[1]

аРНҚтың кодондарды сәйкестiгiнiң кестелерi және амин қышқылдары[өңдеу]

Генетикалық код, эукариот көпшiлiктер үшiн ортақ. Кестеде барлық 64 кодон келтiрiлген және тиiстi амин қышқылдары көрсетiлген. Негiздердiң ретi - аРНК-ның 5'-тен батап-3'-ке дейін.
2-ші негiз
U C A G
1-ші
негiз
U

UUU (Phe/F)Фенилаланин
UUC (Phe/F)Фенилаланин
UUA (Leu/L)Лейцин
UUG (Leu/L)Лейцин

UCU (Ser/S)Серин
UCC (Ser/S)Серин
UCA (Ser/S)Серин
UCG (Ser/S)Серин

UAU (Tyr/Y)Тирозин
UAC (Tyr/Y)Тирозин
UAA Ochre (Тоқта)
UAG Amber (Тоқта)

UGU (Cys/C)Цистеин
UGC (Cys/C)Цистеин
UGA Opal (Тоқта)
UGG (Trp/W)Триптофан

C

CUU (Leu/L)Лейцин
CUC (Leu/L)Лейцин
CUA (Leu/L)Лейцин
CUG (Leu/L)Лейцин

CCU (Pro/P)Пролин
CCC (Pro/P)Пролин
CCA (Pro/P)Пролин
CCG (Pro/P)Пролин

CAU (His/H)Гистидин
CAC (His/H)Гистидин
CAA (Gln/Q)Глутамин
CAG (Gln/Q)Глутамин

CGU (Arg/R)Аргинин
CGC (Arg/R)Аргинин
CGA (Arg/R)Аргинин
CGG (Arg/R)Аргинин

A

AUU (Ile/I)Изолейцин
AUC (Ile/I)Изолейцин
AUA (Ile/I)Изолейцин
AUG (Met/M)Метионин, Start[2]

ACU (Thr/T)Треонин
ACC (Thr/T)Треонин
ACA (Thr/T)Треонин
ACG (Thr/T)Треонин

AAU (Asn/N)Аспарагин
AAC (Asn/N)Аспарагин
AAA (Lys/K)Лизин
AAG (Lys/K)Лизин

AGU (Ser/S)Серин
AGC (Ser/S)Серин
AGA (Arg/R)Аргинин
AGG (Arg/R)Аргинин

G

GUU (Val/V)Валин
GUC (Val/V)Валин
GUA (Val/V)Валин
GUG (Val/V)Валин

GCU (Ala/A)Аланин
GCC (Ala/A)Аланин
GCA (Ala/A)Аланин
GCG (Ala/A)Аланин

GAU (Asp/D)Аспарагин қышқылы
GAC (Asp/D)Аспарагин қышқылы
GAA (Glu/E)Глутамин қышқылы
GAG (Glu/E)Глутамин қышқылы

GGU (Gly/G)Глицин
GGC (Gly/G)Глицин
GGA (Gly/G)Глицин
GGG (Gly/G)Глицин

Жазуды сектор варианты, iшкi шеңбер - кодонды 1-шi негiз ( 5'-тен бастап-аяғына дейін)


(әрбiр амин қышқылы үшiн кодондар көрсетiлген, сонымен бiрге тоқта - кодондар) Керi кесте
Ala/A GCU, GCC, GCA, GCG Leu/L UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG
Arg/R CGU, CGC, CGA, CGG, AGA, AGG Lys/K AAA, AAG
Asn/N AAU, AAC Met/M AUG
Asp/D GAU, GAC Phe/F UUU, UUC
Cys/C UGU, UGC Pro/P CCU, CCC, CCA, CCG
Gln/Q CAA, CAG Ser/S UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC
Glu/E GAA, GAG Thr/T ACU, ACC, ACA, ACG
Gly/G GGU, GGC, GGA, GGG Trp/W UGG
His/H CAU, CAC Tyr/Y UAU, UAC
Ile/I AUU, AUC, AUA Val/V GUU, GUC, GUA, GUG
START AUG STOP UAG, UGA, UAA

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
  2. Кодон AUG метиониналарды кодпен жазады, бiрақ старттық кодонмен бiр уақытта қызмет көрсетедi - бiрiншi AUG-лермен - әдеттегiдей аРНҚ кодоны хабар жүргiзудi бастайды.

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том