Хэллоуин

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Хэллоуин мейрамы үшін арнайы ойылып жасалған маска

Хэллоуин (ағылшын. Halloween, All Hallows' Eve немесе All Saints' Eve)[1]

Хэллоуин немесе жын-періні жарнамалайтын «мереке» туралы не білеміз?[өңдеу]

Хэллоуин[өңдеу]

Биыл 2011 жыл алаштың азат атанғанына – 20 жыл. Алайда осы күнге дейін ұлттық рух, тәуелсіз сана толық қалыптаспағаны ащы да болса шындық. Бір қызығы, осы олқылықтың орнын толтырмақ болып, өзімізден бұрын өзгелер қимылдап жүргендей. Яғни, пайда болған біздегі рухани бос кеңістікке біреу дінін, біреу тілін, енді біреу ділін өткізгісі келіп әрекет етуде. Ал енді біреулер той десе қу басы домалайтын қазақтың әлсіз тұсын дөп басып, мерекелерімен еліктіруде. Мақсат – мейрам арқылы мемлекетте өз идеологиясын жүргізіп, сонысына халықты бас идірмек. Сондай мейрамдардың бірі – Әулие Валентин, яғни ғашықтар күні еді. Әупірімдеп жүріп, Валентиннің қазақша нұсқасын табамыз деп, 15 сәуірді «ұлттық махаббат мейрамы» еткен болдық. Бірақ санадан біржола өшірудің жолы әлі табылған жоқ. Келмеске кеткен кеңестің мейрамы – 23 ақпанның да әлі күнге арамызда айтылып жүруі осы олқылықтың бір көрінісі.

Хэллоуин қазақ жерінде[өңдеу]

Енді бұлардың қатарына қазаққа пайдасы болмаса да, күнтізбесіне бейресми мереке ретінде тіркелген 31 қазан қосылды. Тіпті бірнеше жылдан бері ел жастары арасында осы күнді мейрам ретінде атап өту дәстүрге ене бастаған. Сөйтсек, бұл күн – Хэллоуин мерекесі екен. Яғни, жастарымыз еріккен американдықтардың ермегіне еріп, өрмегінен үлгі алуда. Тіпті Хэллоуинді тойлаймыз деп, бет-әлпетіне түрлі бояу жағып, жын-шайтан кейпіне еніп, қиялидың ісін жасайтынына не дерсіз? Ол аздай, аталмыш мерекесымақты тойлау мақсатында өз еріктерімен адамдықтан айуандыққа өтіп, көшедегілердің үрейін ұшырып, көлік доңғалақтарын жарып, бұзақылық жасайтындар да кездеседі. Ең өкініштісі, бұндай бұзақыларға «қой» деп айтуға біздің құзырлы органдар дәрменсіздік танытуда. Өйткені, дінімізге, дәстүрімізге жат – Хэллоуин, Валентин күні секілді мейрамдарды тойлауға заңмен тыйым салынбаған. Мұндай бейәдеп мейрамдар бізге қалай келгенін көпшілігіңіз шамалап отырған шығарсыздар. Ол, әрине, шетелдерде оқып келген жастар (олардың көбісі байлардың балалары), елдегі шетелдіктер арқылы таралуда. Сонымен, бұл не қылған мейрам, оның шығу тарихы қандай?

Джек шамдарымен сәндеу үрдісі, 1919 жыл

Хэллоуин АҚШ-та[өңдеу]

Хэллоуин (Halloween) – АҚШ-та Рождестводан кейінгі орында тұрған, халық жаппай тойлайтын мереке. Оның түп-тарихын зерделеу үшін мыңдаған жылдарға шегініс жасауға тура келеді.

Хэллоуин Христиандық дәуірде[өңдеу]

Христиандық дәуірге дейінгі кезеңде қазіргі Англия мен Ирландияның, сондай-ақ, Францияның аумағында кельт атты жұрт өмір сүрген. Кельттердің жыл санауы қыс және жаз болып екі бөліктен тұратын. Олар Күнді өздерінің жоғары құдайы деп санайтын. Олардың түсінігі бойынша, Күн қыс мезгілінде өлілердің патшасы Самхэйннің (Самайн) тұтқынында болады-мыс. Тура 31 қазан күні (әрине, біздің жыл санауымыз бойынша) кельттер өздерінің Самхэйн деп аталатын ең үлкен мейрамдарын тойлайды екен. Бұл мейрам күзгі өнімді жинау науқанының аяқталғанын және ескі жыл бітіп, жаңа жылдың басталуын білдіретіндіктен, ерекше мәнге ие еді. Сонымен бірге, Самхэйн – қатал қыстың басталуын білдіретін. Кельттер пұтқа табынушылар болғаны белгілі, олар да өлімнен кейін өмірдің болатынына сенетін. Аңыздары бойынша, Самхэйн өмір сүретін ақ дала өте әдемі болады-мыс. Осы түні Самхэйн өткен шақтан болашаққа есік ашады екен. Көптеген салт-дәстүрлері Самхэйнмен байланыстырылған. Осы күні Ирландияның сол кездегі Тару атты бас қаласында барлық жауынгерлер жиналып, той жасайтын. Ол күні-түні тойланатын болған. Самхэйн күні адамдар кейінірек друидтер (кельт халқының абыздары) берген қасиетті оттармен үй шамдарын қайтадан жағу үшін, өз үйлеріндегі оттарды өшіріп қоятын. Бұл күн мазасыз әруақтар мен сиқырлы тіршілік иелері біздің әлемімізге өтеді деп сенетін. Сондықтан да кельттер әруақтар сияқты киініп алып, арғы беттен келетін тылсым күштерді тыныштандыру үшін, әр үйге барып тамақ сұрап жүретін болған. Сондай-ақ, Самайн мейрамында әртүрлі бал ашулар өткізілетін. Мысалы, жастар қосақталып отырып, ұзын пішіндісі – еркек, ал дөңгелектеу келгені әйел деп есептеп, шырмауық жапырақтарын жанып жатқан отқа лақтыратын болған. Алаудың екпініндегі жапырақтар бір-біріне жабысатын болса, той боларын, ал егер екі жаққа ұшып кетсе, айырылысуды білдіреді деп есептеген. Біздің дәуіріміздің І ғасырында римдіктер кельттерді жаулап алғаны белгілі. Бірақ бұл мейрамдарын тойлауға тыйым салмаған. Өйткені ол римдіктердің Помон (өсімдіктердің әйел құдайы) күнімен тура келген. Солайша, уақыт өте Самхэйн оларға да сіңісіп кеткен. Британия мен Ирландияның христиандануы жергілікті халықтардың пұтқа табынушылық мейрамдарынан бас тартуына алып келді. Тек Самайн ғана ұмытылмады. ІХ ғасырда ІІІ Папа Григорий барлық әулиелер күнін тойлауды 13 мамырдан 1 қарашаға ауыстырды. Сол кездерде бұл күнді жыл бойына өз мейрамдары болмаған әулиелерге бағыштаған. Мереке қарсаңындағы күн (31 қазан) ескі ағылшын тілінде «All Hallows Even» немесе «All Hallows Eve» («Барлық әулиелер кеші») деп аталған. Кейінірек атаулар «Hallowe’en» немесе «Halloween», яғни Хэллоуин деп өзгертілген. Пұтқа табынушылар мен христиандар мейрамдарының тойлануы бір уақытта тура келуі, пұтқа табынушылар мейрамының сақталуына мүмкіндік ашты. Уақыт өте келе Хэллоуин жын-ойнақ мерекеге айналды. Ішіне жанып тұрған шырағдандар орнату арқылы асқабақтан қорқынышты шамдар жасау дәстүрі Хэллоуинмен тығыз байланысты. Аңызға сенсек, мұндай шамдарды қуақы және сараң ирландиялық ұста Джек ойлап тапқан екен. Ол осы шамдар арқылы шайтанды екі рет алдап, одан өз өміріне қастандық жасамайтыны туралы уәдесін алған-мыс. Бірақ та ұста күнәлары үшін жұмаққа жіберілмеген және ол шоқ болып жанған көмірді, жел тиіп өшіп қалмауы үшін бос асқабаққа салып, өз жолын жарық ете отырып, ақырзаман келгенше жер бетін кезіп жүруі керек болған. Осыдан келіп шам – «Jack-o-lanterns» атала бастаған. Қазіргі сипаттағы Хэллоуин тек ХІХ ғасырда ғана пайда болды. Еуропадан АҚШ-қа көшкен иммигранттар осы мейрамды алып келгеннен кейін, тек өткен ғасырдың 1920 жылы Нью-Йорк пен Лос-Анджелес қалаларында алғаш рет ресми тойланды. Хэллоуинде ағаштарды өртеу, шамдарды сындыру секілді ұсақ бұзақылықтар сәнге айнала бастады. 1950 жылдардан бастап Хэллоуин коммерциялық тұрғыдан пайда әкеле бастады. Костюмдер, әшекейлер, ашықхаттар және басқа да заттар өте жоғары сұраныстарға ие болды. АҚШ пен Канадада тойланып келген жаңаша сипаттағы Хэллоуин бүгінде Еуропа мен басқа да құрлықтарға қанат жая бастады. Соның ішінде біздің елге де ауыз салуы өкінішіті-ақ. Осы күні түнгі клубтар маскарадтар мен түрлі ойын-сауықтар ұйымдастыру арқылы қыруар пайдаға кенеледі екен. Жоғары оқу орындары және мектептерде студенттер мен оқушылардың бастамасы бойынша тойлануда. Алайда мейрамның тойлану ауданының ұлғаюына қарамастан, көрші Ресейдің Мәскеу патриархаты мен Ресей мүфтилерінің Кеңесі «Хэллоуин – Ресейге жат мейрам» деп санап, өз пікірлерін білдіріпті. 2005 жылы Мәскеу қаласының билігі бұл мейрамға қарсы шығып, мектептерде тойламауды тапсырған.

Бірақ әр нәрсенің екі жағы болатыны тағы бар. АҚШ-та Латын Америкасынан шыққан үш жігіт Хэллоуин түні құбыжықтың киімдерін киіп алып, бірнеше үйді тонап шыққан. Бір үйде үй иесі мен қонақтарына оқ жаудырып, бірнеше адамды опат қылған Мұндай оқиғалар басқа да елдерде болған екен. Біздің елімізде тұрғын үйлердің сыртын, көшедегі көліктерді, аялдамаларды және әртүрлі жарнамаларды қирататын, бояп кететін, бүлдіретін бұзақыларға бұл мейрам таптырмас қызық болып отыр. Алдыңғы жылы осы мейрамды тойлаушылар Алматы қаласы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы тоғыз қабатты үйдің кіре-берісіне машинаның ескі доңғалағын өртеп тастап кеткен болатын. Келіп жеткен өрт сөндірушілер домофонды ажыратамын дегенше біраз уақыт өтіп, тұрғындар түтінге тұншығып қалған.

Хэллоуин ұлтымызға берер пайдасы[өңдеу]

Егер ұлтымызға мүлдем жат мейрам тез арада ауыздықталмаса, ғаламтор және шетелден оқып келген жастар арқылы әлі-ақ ұлттық мейрамымызға айналып кетуі ғажап емес. Бұған «әулие» Валентин күні жақсы мысал. Мерекелік іс-шаралар өткізетін көңіл көтеру орындары мен мейрамдарға қажетті заттарды сататын саудагерлер үшін Хэллоуин және Валентин күндері өте үлкен табыс көзі болып отырған жайы бар. Айталық, бір ғана Валентинка немесе құбыжық суреті салынған ашықхаттың ең арзаны 50-100 теңге шамасында. Ал түсініксіз мейрамды тойлайтын түнгі клубқа кіру құны дәрежесіне қарай 2000 теңгеден басталады. Еліміздің ертеңі болатын жастарымыздың көпшілігі имандылыққа бет бұрып намаз оқып, арақ-шарап ішуден, нашақорлықтан бас тартып, салауатты өмірге бейімделіп келе жатқанда әлгіндей арамыздағы жын-шайтандар іріткі салып әкетпесіне кім кепіл? Сондықтан мұндай жат мейрамдарды тойлауға заңмен қатаң тыйым салынуы керек деп ойлаймын. Халқымыздың дәстүрлі мейрамы – Наурыз бен мұсылмандардың мейрамдары – Рамазан айт, Құрбан айт секілді жақсы мерекелерді тойлауға ықылас білдірмейтіндер, өзгенің қаңсығын таңсық көрмесе екен. Ертеңгі күні бәріне кеш болғанда әдеттегідей бармақтарымызды тістеп қалмайық ағайын! Нұржан Бижанов, Алматы қаласы

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Merriam-Webster's Encyclopædia of World Religions. Merriam-Webster (1999). — «Halloween, also called All Hallows' Eve, holy or hallowed evening observed on October 31, the eve of All Saints' Day. The pre-Christian observances influenced the Christian festival of All Hallows' Eve, celebrated on the same date.»  Тексерілді, 31 қазан 2011.

2. Ислам және өркениет», №30, 2011 жыл

3. http://www.islam-orkeniet.kz/?p=62