Үрімжі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Uyghur:ئۈرۈمچى شەھرى
Ürümchi Shehri
Chinese:乌鲁木齐市
Wūlǔmùqí Shì
Abbreviation(s): 乌市 (pinyin: Wū Shì)
Ürümqi is highlighted on this map
Origin of name "Beautiful Pasture" in Dzungar Mongol
Administration type Prefecture-level city
Seat of Government Tianshan District
County-level divisions 8
CPC Ürümqi Committee Secretary Yang Gang
Mayor Shokrat Zakir
Area 10,989 km²
Population (2002)
 - Density
2,081,834
174.53/km²
GDP (?)
 - per capita
CNY
CNY
Area code 991
Postal code 830000
Licence plate prefix 新A
ISO 3166-2 CN-65-01
Official website:
http://www.urumqi.gov.cn (Simplified Chinese)

Үрімжі (ұйғ. ئۈرۈمچی, Ürümchi, қыт. 乌鲁木齐 пин-йин: Wūlǔmùqí) – Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы‎ның орталығы, оның саяси, экономика, мәдениет ордасы.

Жоғрапиясы[өңдеу]

Үрімжі АзияЕуропа құрлығының кіндігіне, Тянь-Шән таулары орта бөлігінің солтүстік бөктеріне, Жоңғар ойпатының оңтүстігіне орналасқан. Үрімжінің үш жағын тау қоршаған, солтүстігі көсілген тұнбалы сектор пішінді жазық, шамамен теңіз деңгейінен 680–920 m биік. Үрімжі дүние бойынша теңізден ең алыс жатқан қала. Тарихы 1755 ж. Чиң үкіметі қазіргі Үрімжінің Жюжяуан деген жеріндегі Миң көне қаласында бекініс-қорған салғызып, әскер тұрғызды, әрі оған «Үрімжі» деп ат қойды.

1763 ж. қала атын “Дихуа” деп өзгерткен. 1884 жылы Шинжәң өлке болып құрылды да, Үрімжі өлке орталығы болып белгіленді.

Жұрттануы[өңдеу]

Жалпы халық саны 2 млн асады. Оның ішінде қытай, ұйғыр, дүңген, қазақ, моңғол, қырғыз қатарлы 47 ұлт өкілдері бар. Қытайдағы ұлттар саны ең көп қалалардың бірі. Қала тұрғындарының жалпы саны 1 млн. 643760 адам (2000). Оның ішінде ұйғыр 210546, қытай 1 млн. 199783, қазақ 49904, дүнген 151898, қырғыз 1148, моңғол 6747, қалғандарын басқа халық өкілдері құрайды.

Шаруашылығы[өңдеу]

Үрімжі Қытайдың батысқа ашылған маңызды қақпасы әрі сыртпен экономикалық, мәдени ауыс-күйісінің терезесі болып отыр. Осы кезде Үрімжі әуежайы халықаралық және ішкі 61 әуе жолын ашты, ал ел іші-сыртына 17 пар қос бағытты пойыздар қатынайды. Үрімжі Шинжәң почта – телеграф коммуникациясының торабы. Еуразия коммуникациялық оптикалық кабельдері, GSM сандық ұялы байланысы бар.

Үрімжі Шинжәңның өнеркәсіп базасы, онда мұнай мәнерлеу, металлургия, электр қуаты, көмір, тоқыма өнеркәсібі, құрылыс материялдары, механикаларды тірек еткен, химия өнеркәсібі, былғары өңдеу, баспа, азық-түлік, пластик тұтыну бұйымдары, жиһаз жасау сияқтыларға арналған біртұтас өнеркәсіп жүйесі бар. Үрімжі қаласының ауыл шаруашылығы көкөніс, жеміс-жидек, орманшылық, шөп, гүл сияқты сан алуан шаруашылық түрі біріккен қала маңы ауыл шаруашылық арнасына жатады.

Тарих[өңдеу]

Орта ғасырларда Үрімжі өңірінде юйлүң (Ұрым) атты түркі тайпасы өмір сүрген және Үлнтай (Үрімтай) деген қала болған. Үрімжі деген атау сол Үрімтай деген сөзден шыққан дейтін жорамал бар. Кейбір ғалымдар Үрімжі моңғол тілінде “Көркем жайлау” дегенді білдіреді. 16 ғасырларда моңғолдың ойрат тайпасы шығыстан ауып келіп, Үрімжі өңіріне қоныстанды. 1755 — 57 жылдары Цинь патшалығы Жоңғар хандығын жойып, 1759 жылы бүкіл Шығыс Түркістанды бағындырып, Тянь-Шань өңіріне өз билігін орнатты. 1763 жылы Цинь патшалығы қазіргі Үрімжі қаланың ішіндегі Хүң шань (Қызыл тау) маңынан қала-қорған салып, атын “Ди хуа” (ақыл көзін ашу, ағарту және келтіру деген мағынада) қойды. Сол кезден бастап қала құрылысы үздіксіз салынды. Цинь өкіметі Абылай ханмен келісу арқылы 1758 жылы Үрімжіден қазақтармен сауда жасайтын арнайы базар ашты. Сол жылы Қабанбай батыр бастаған қазақтың сауда делегациясы Үрімжі базарына жылқы айдап барып сауда жасады. Содан кейін Үрімжі біртіндеп Шығыс Түркістандағы негізгі сауда қаласына айналды. Батыс Қытайдағы мұсылмандар көтерілісі талқандалғаннан кейін 1884 ж. Ди хуа Шыңжаң өлкесінің орт. болып белгіленді. Үрімжі тұрғындары көбейіп, қала құрылыстары ұлғая түсті. 1945 жылы Гоминьдан үкіметі Үрімжіге ресми қала мәртебесін берді. Қала 5 аудан және бірнеше ауылдық әкімшіліктен тұрды. 1949 жылы қыркүйек айында Үрімжідегі Гоминьдан үкіметі Қытай коммунистік партиясына бейбіт түрде өздігінен берілді. 1955 жылы Үрімжіде Шыңжаң ұйғыр автономиялы районы құрылды. Үрімжінің қала құрылысы мен мәдениеті 1980 жылдан бастап тез қарқынмен дами бастады. Қалада ауыр және түсті металлургия, трактор, автомобиль жөндеу, химия, цемент заттары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары, су және электро-станциялары, ун-т, пед., мұнай, а. ш. ин-ттары бар. Атырабында көмір өндіріледі. Қазір Үрімжі қаласы Қытайдың батыс бөлігіндегі ең маңызды халықараралық сауда-экономиқалық ортасы Соңғы жылдары Үрімжі қаласында еркін экономика және жаңа технология өндірісін дамыту ауданы құрылып, қарқынды жұмыс істеуде. Үрімжі — Қытайдағы қазақтардың да мәдениет орталық Шыңжаң қоғамдық ғылымдар академиясы және Шыңжаң унивеситетінде қазақтың тарихы мен мәдениетін зерттейтін ғалымдар жұмыс істейді.

БАҚ - Қытайда қазақ тілінде шығатын саяси, әдеби және ғыл. басылымдар “Шыңжаң газеті”, “Ұлттар ынтымағы”, “Шұғыла”, “Шет ел әдебиеті”, “Мұра”, “Шыңжаң қоғамдық ғылымы”, “Тіл және аударма” сияқты мерзімді басылымдар және “Шыңжаң халық баспасы”, “Шыңжаң оқу-ағарту баспасы”, “Шыңжаң жастар-өрендер баспасы”, “Шыңжаң ғылыми-техника баспасының” қазақ редакциясы бөлімдері шығаратын әр түрлі кітаптар жарық көреді. Шыңжаң халық радиосының қазақ бөлімі, Шыңжаң телеарнасы қазақ тілінде үш арнамен күн сайын хабар таратады.

Сілтемелер[өңдеу]

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том