Ішектік музыкалық аспаптар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Ur lyre.jpg

Ішектік музыкалық аспап— ішектердің тербелісі дыбыстарды шығарушының рөлін ойнайтын музыкалық аспап. Хорнбостель— Закс жүйесінде олар хордофондар деп аталады. Ішектік аспаптардың ішінен: қобыз, домбыра, скрипка, виолончель, альт, контрабас, арфа және гитара, гусли, балалайка, т.б. атап өтуге болады.

Ішектік аспаптардың типтері[өңдеу]

Барлық ішектік аспаптар тербелістерді бір немесе бірнеше ішектен ауа арқылы өзінің барлық корпусынан өткізеді (егер аспаптар электронды болса дыбыс сөндіруші арқылы). Көбінесе олар техникасы жағынан бөлінеді ішектегі тербелістерді «жіберу» арқылы. Үш әлдеқайда кең таралған техникалар — шымшым, қияқ және соққы. Шымшымдықтар

Шымшым (щипок, итал. pizzicato) гитара, балалайка, домбыра, гусли, соққылы ситар, банджо, укулеле және арфа сияқты аспаптарда ойнағанда қолданылады, және плектор немесе саусақ арқылы қозғалады. Бұл категорияда клавишалық клавесин аспабын бар, онда ішек тіл арқылы перодан қозғалып отырады. Қияқтық

Қияқтық (смычковый, итал. arco — қияқ) скрипка, альта, виолончель және кей кездері контрабастарда ойнаған кезде дыбыс өңдейтін әдіс. Қияқ древк мен көптеген басынан аяғына дейін созылған жіптерден тұрады. Соққылы

Ішектік аспаптардан музыка өңдейтін әдістердің үшіншісі— ішекті балғашықпен соғу арқылы жүзеге асады. Бұндай аспаптың кең таралған түрі — фортепиано (кей кездері соққылы аспап ретінде қарастырылады), онда балғашықтарды арнайы механизм басқарады. Келесі мысал — цимбал, онда музыканы орындаушы өзі балғашық ұстап тұрады. Басқалары

Эоловтық арфада ойнаған кезде (en:aeolian harp) дыбыс шығарудың ерекше әдісі қолданылады: ішектердің тербелісі ауаның қозғалысынан іске асады. Кейбір аспаптарға клавиатуралар жалғанады, оны ойнаушы басқара отырып тікелей ішектермен жұмыс жасайды. (қара. Клавишалық музыкалық аспаптар#Ішектілер). Ең таныс мысал — фортепиано, онда клавишалар күрделі механизм арқылы войлочтық балғашаларды басқарады. Клавиатурасы бар басқа да ішектік аспаптар—клавикорд (онда ішектерді тангеноттар басып отырады) және клавесин (онда ішектер кішкентай тілмектер арқылы қозғалып отырады) деп аталады. Кейде осындай аспаптарда ойнаған кезде ішектер шымшымдармен немесе қияқтармен адам қолы арқылы қозғалады. Кейбір Генри Кауэлл (en:Henry Cowell) сияқты композиторлар орындаушыдан қосымша қозғалыстарды талап ететін әндер жазады. Мысалы: ойнап жатқан кезде фортепианоның ішіне қолын салып ішектерді тарту, немесе қияқ арқылы ішектерді тарту сияқты әрекеттер. Темірдей ішектері бас аспаптарда магниттық поля арқылы ойнауға болады. Мысалы оның көмегімен, электрогитараның ішектерінің тербелісін шақыратын en:E-Bow — батарейлары бар қол құрылғысы қолданылады.

Ішектің ұзындығы немесе мензурасы[өңдеу]

Бұл шымшымдық немесе қияқтық аспаптардағы жоғарғы нүкте мен төменгі нүктеге дейінгі ішектің аралығы. Ол аспапта ноталардың физикалық ара қашықтығын айқындайды. Мысалы контрабаста ішектің ұзындығы шамамен 42 дюйм, ал скрипкада — шамамен 13 дюйм.

Дереккөздер[өңдеу]

• Ішектік аспаптар // Брокгауз және Ефронның энциклопедиялық анықтамалығы: 86 том (82 т. және 4 толықт.). — СПб., 1890—1907.