Тянь-Шань қоңыр аюы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
ш
clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш (Bot: Migrating 17 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q944893 (translate me))
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
| range_map_caption =
}}
'''Тянь-Шань қоңыр аюы''' ({{lang-la|Ursus arctos isabellinus}}) – [[жыртқыштар]] отряды, аю тұқымдасына жататын [[қоңыр аю|қоңыр аюдың]]дың бір түр тармағы. [[Тянь-Шань]] мен [[Памир]] тауларында таралған. Қазір [[Өгем]], [[Піскем]], [[Қоржынтау]], [[Кетпен]], [[Талас]], [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]], [[Теріскей Алатау|Теріскей]], [[Жетісу Алатауы|Жетісу (Жоңғар) Алатауларында]] кездеседі. Тянь-Шань қоңыр аюының аталығы (матай) аналығынан (кірекей) ірі болады. Аталығының дене ұзындығы 2,55 м, бойының биіктігі 1,35 м, салмағы 600 кг-дай. Негізінен құрлықта тіршілік етеді, суда жақсы жүзеді, ағашқа да өрмелей алады. Үш жаста жыныстық жағынан жетіледі. Аналығы өздері жасаған апанында екі жылда бір рет балалайды. Мамыр – маусымда ұйығып, қаңтар – ақпан айларында аналығы екі қонжық табады. Оларды төрт айдай емізеді. Қонжықтары аналарымен бір жылдай бірге жүреді. Қазанның ортасынан сәуірдің ортасына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Қалған уақытта белсенді тіршілік етеді. Негізінен шөптесін өсімдіктермен, сирек жәндіктермен, майда сүтқоректілермен қоректенеді, кейде өлекселерді де жейді. Қонжықтары үшін қасқырлар мен барыстар өте қауіпті. Саны жылдан-жылға азаюда. Балтық бойы елдерінде оларды аулауға тыйым салынған. Қолға тез үйреніп, цирктерде түрлі ойындар көрсетуге пайдаланылады. Дүние жүзінің көптеген елдерінде зоол. парктерде ұсталып, жақсы көбейеді. Қазақстанда Алматы хайуанаттар паркінде Тянь-Шань қоңыр аюының 3 басы бар. [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]], [[Алматы қорығы|Алматы қорықтарында]], Лепсі, Тоқты қорықшаларында қорғалады. Саны өте аз, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 8 том</ref><ref>1. Грачев, 1981; 2. Шнитников, 1936; 3. Огнев, 1940; 4. Грачев, Федосенко, 1977; 5. Грачев, 1982; 6. Жиряков, 1980; 7. Колбинцев, 2004.</ref>
 
==Статус==
III-ші санат. Ареалы мен саны қысқаруда. Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан [[Қызыл кітап|Қызыл кітаптарына]]тарына енгізілген.
 
==Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы==
 
==Саны==
ХІХ-ХХ-шы ғасырдың басында Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шань тауында едәуір болатын, одан кейін оның барлық қоныстарда саны азайып кетті. ХХ ғ. 70-шы жылдары Жоңғар Алатауында 300-дей, Тянь-Шань тауының Қазақстандық бөлігінде 200 (оның 20-25-і Алматы қорығында, 65-70-і Ақсу-Жабағылы қорығында) аю тіршілік етті. ХХ-ғасырдың аяғында Ақсу-Жабағылы қорығында 40-50-дей аю саналды. Қазірде оның барлық мекендерінде саны қысқаруда.
 
==Негізгі шектеуші факторлар==
Тянь-Шань қоңыр аюының таралу аймақтарында оның қазіргі жағдайын тексеру қажет.
 
== Дереккөздер ==
 
 
== Пайдаланған әдебиет ==
<references/>
 
{{Biosci-stub}}
{{wikify}}
 
[[Санат:Аюлар]]
 
 
{{Biosci-stub}}

Бағыттау мәзірі