Алтай аймағы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін Алтай деген бетті қараңыз.

Алтай аймағы
ұйғ. ئالتاي ۋىلايىتى
қыт. 阿勒泰
қаз. التاي ايماعى
Ел:

 Қытай

Статусы:

аймақ

Кіреді:

Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы, Іле Қазақ аутономиялық облысы

Енеді:

6 аудан және 1 қалалық аудан

Әкімшілік орталығы:

Алтай қаласы

Ірі қаласы:

Бейтун

Әкімі:

Айтжанұлы Сабыр

Тұрғыны (2007):

645.057

Тығыздығы:

5 адам/км²

Жер аумағы:

117.699,01 км²

Алтай аймағы картада

Уақыт белдеуі:

UTC+8

Телефон коды:

0906

Пошта индекстері:

836500[1]

[Алтай аймағының басқармасы Ресми сайты]
Координаттар: 47°50′00″ с. е. 88°08′00″ ш. б. / 47.833333° с. е. 88.133333° ш. б. (G) (O)
Буыршын ауданындағы Қара Ертіс өзенінің жағасы
Алтай табиғаты (Қомқанас)

Алтай аймағыҚытай Халық Республикасы Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданының Іле Қазақ аутономиялық облысына қарасты әкімшілік аймақ. Батысында Шығыс Қазақстан облысымен, солтүстігінде Ресейдің Алтай Республикасымен (Ресеймен 2-реткі шекараласуы (52 км)), солтүстік-батыс және батысында Моңғолияның Баян-Өлгей (450 км) Қобда аймақтарымен шектеседі. Жер көлемі 117,8 км², халқы (әскери өндіріс құрылыс корпусын есепке алмағанда) 561,667 (2003-жылғы санақ бойынша) халық тығыздығы шаршы шақырымға 5 адамнан келеді. 8 ұлттың өкілі тұрады. Соның ішінде қазақтар 50,5 %. Орталығы — Алтай қаласы. Әкімшілік жағынан 6 ауданға (Шіңгіл, Көктоғай, Бурылтоғай, Буыршын, Қаба, Жеменей), 1 қалаға (Алтай қаласы) бөлінеді.

Географиясы[өңдеу]

Алтай аймағы жерінің көпшілігі Алтай тау жүйесінде және тау етегінде орналасқан. Алтай аймағында Алтай тауларынан Қара ертіс өзені және оның салалары Қанас өзені, Бұлғын өзендері баcтау алады. Алтай аймағының жер бедері таулы келеді. Орман тоғайы мол (1,5 млн га). Климаты қатаң континентті. Табиғаты көркем, жер асты кен байлықтарына бай. Онда мұнай, көмір, темір, алтын, күміс, марганец, қорғасын, қалайы, фосфор, күкірт тұзы бар.

Тарихы[өңдеу]

Алтай аймағы ертеде найман, керей, қаңлы, үйсін, тағы басқа түркі тектес тайпалардың мекені болған. 8 — 9 ғасырда Енисей қырғыздары, 12 — 13 ғасырда наймандар, 14 ғасырда Әмір Темір, 16 — 18 ғасырда моңғолдар (ойраттар), 18 ғасырдың II жартысында керейлер билік құрды. 1758-жылдан бергі Қытайдың Манжұр империясының бұл өлкені өз қоластына қаратпақ болған ниеті 1864-жылы Қытай мен Ресей арасындағы шекара келісімінен соң жүзеге асты. 1904-жылы Моңғолия арқылы Пекинге тікелей қарайтын болды. 1911-жылы Цинхай революциясынан кейін Қытай отаршыларының қолына көшті. 1919- жылы Алтай аймағы Шыңжан өлкесіне қосылды. 19121928 жылдары Яң Зыңшин, 19281933 жылдары Жин Шурын, 19331944 жылдары Шэн Ши Сай басқарған өлкелік Қытай үкіметінің езгісінде болды. 1940-жылы Алтай аймағында қазақ шаруаларының Қытай үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық көтерілісі болды. Бұл көтерілістің нәтижесінде Алтай аймағы Шығыс Түркістан Республикасының (1944-1949) құрамына кірді (1945 қыркүйек), 1949-жылы Шығыс Түркістан Республикасы құлағаннан кейін Шыңжан өлкелік үкіметіне қарады. 1954 жылы Қытай Халық Республикасындағы қазақтар тығыз орналасқан Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарының негізінде Іле Қазақ аутономиялық облысы құрылды. Халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Алтай аймағында Ақыт қажы Үлімжіұлы, Оспан батыр Сіләмұлы, Шәріпхан Жеңісханұлы, Дәлелхан Сүгірбайұлы сынды қазақ халқының көрнекті өкілдері туып өскен. [2] [3] [4] [5]

Халқы[өңдеу]

2000 жылғы халық санағы бойынша, округте 561,7 мың адам тұрады. Қытайдың Батыс бөлікті қауырт игеру стратегиясына байланысты жергілікті халық қазақ халқынан қытай ұлт өкілдерінің саны уақыт озған сайын басым түсуде. Яғни қазақтар азшылықты құрауда.

Ұлтық құрамы (2000)

Ұлт Саны Үлесі
Қазақтар 288 612 51,38 %
Қытайлар 229 894 40,93 %
Хуэйцзулар 22 166 3,95 %
Ұйғырлар 10 068 1,79 %

Әкімшілік-аумақтық бөлінуі[өңдеу]

Алтай аймағы 1 қалалық ауданға, 6 ауданға бөлінеді:

Altay mcp.png
# Статусы Атауы қытайша Пиньинь ұйғырша ұйғырша
(латын)
Халқы
(2003
шамамен.)
Ауданы
(км²)
Халық
тығыздығы
(/км²)
1 Қалалық аудан Алтай қаласы 阿勒泰市 Ālètài Shì ئالتاي شەھىرى Altay Shehiri 230,000 10,852 21
2 Аудан Буыршын 布尔津县 Bù'ěrjīn Xiàn بۇرچىن ناھىيىسى Burchin Nahiyisi 70,000 10,369 7
3 Аудан Көктоғай
(Фуюнь)
富蕴县 Fùyùn Xiàn كوكتوقاي ناھىيىسى Koktokay Nahiyisi 90,000 32,327 3
4 Аудан Бурылтоғай
(Фухай)
福海县 Fúhǎi Xiàn بۇرۇلتوقاي ناھىيىسى Burultoqay Nahiyisi 70,000 33,319 2
5 Аудан Қаба
(Хабахэ)
哈巴河县 Hābāhé Xiàn قابا ناھىيىسى Qaba Nahiyisi 80,000 8,186 10
6 Аудан Шіңгіл
(Цинхэ)
青河县 Qīnghé Xiàn چىڭگىل ناھىيىسى Chinggil Nahiyisi 60,000 15,790 4
7 Аудан Жеменей 吉木乃县 Jímùnǎi Xiàn جېمىنەي ناھىيىسى Jéminey Nahiyisi 40,000 7,145 6
Алтай пейзажы

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Area Code and Postal Code in Xinjiang Uygur Autonomous Region  (ағыл.)
  2. Алэтай дицюй гай куан (Алтай аймағының жалпы жағдайы), Үрімжі, 1989.
  3. Современный Синьциян и его место в казахстанско-китайских отношениях, Алматы, 1997.
  4. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 1-том
  5. Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ Даланың соңғы нояны. Оспан батыр мен оның ұрпақтары туралы фотодерек. “Егемен Қазақстан” Жалпыұлтық Республикалық газеті" ААҚ (22 наурыз 2008). Тексерілді, 20 тамыз 2012.

Тағы қараңыз[өңдеу]