Тыуа

Tuva Republic
Tuva Republic
Республика Тыва (Russian); Тыва Республика (Tuvan)
	— Republic —
; Flag	; Coat of arms
	Anthem: Men - Tyva Men
	Coordinates: Координаттар: 51°47′ с. е. 94°45′ ш. б. / 51.783333° с. е. 94.75° ш. б. (G) (O)51°47′ с. е. 94°45′ ш. б. / 51.783333° с. е. 94.75° ш. б. (G) (O)
	'Саяси мәртебесі
Ел	Russia
Федералдық округтары	Siberian
Экономикалық аймақ	East Siberian
Құрылды	October 13, 1944
Capital	Kyzyl
	Үкіметі (as of August 2010)
- Chairman of the Government	Sholban Kara-ool
- Legislature	Great Khural
	Статистика
	Аумақ Үлгі:Small
- Барлығы	170 500 km2 (Үлгі:Convert/LoffAoffDoutput number onlySoff sq mi)
Аймақ орны	21st
	Жұрты (2010 Census)
- Барлығы	307 925
- Орны	77th
- Density	Үлгі:Convert/PD/km2
- Қалада	53.1%
- Ауылды	46.9%
	Population (2002 Census)
- Барлығы	305 510
- Орны	77th
- Тығыздығы	Үлгі:Convert/PD/km2
- Қалада	51.5%
- Ауылда	48.5%
Уақыт белдеулері(s)	Үлгі:RussiaTimeZone
ISO 3166-2	RU-TY
License plates	17
Ресми тілдер	Russian; Tuvan
	http://gov.tuva.ru/

Тыуа Республикасы (тыуаша Тыва Республика, орысша Респу́блика Тыва́ (Тува́) — Ресей федерациясының құрамынағы субъект, Тыуаның конституциясы (атазаңы) бойынша — демократикалық құқықтық Ресей федерациясымен біріктірген мемлекет, Шығыс Сібірдің оңтүстігінде орналасқан.

Астанасы — Қызыл қаласы

Тыуа шығыста және оңтүстікте Моңғолиямен, солтүстікте Красноярск өлкесімен, солтүстік-батыста Хаққасиямен, солтүстік-шығыста Бурятиямен және Үркіт облысымен, батыста Алтай Республикасымен шектеседі.

Көлемі — 168,6 мың наршы шақырым (км²), РФ-нің жер көлемі бойынша 24-ші субъект .
Халық саны — 308,5 мың адам (2006), халық тығыздығы — 1,8 адам/1 км² (2006). Қаладағы халықтың саны: 51,5 % (2006).
Национальная структура населения:

тыуа — 77 %
орыстар — 20,1 %
басқалар — 2,9 % .

Атазаң — Тыуа Республикасының конституциясы

ТЫВА, Тыва (Тува) Республикасы – Ресей Федерациясы құрамындағы ұлттық-мемлекеттік құрылым. Шығыс Сібірдің оңтүстіктенде орналасқан. Жер аумфғы 170,5 мың км2. 17 ауданнан, 2 қаладан тұрады. Халқы 310 мың адам (2003). Негізгі халық тывалықтар 198,4 мың (64,3%), оған қоса орыстар 98,8 мың (32%), хақастар, украиндар, т.б. тұрады. Орталық – Қызыл қала 2001 ж. 6 мамырда қабылданған конституциясы бойынша Тыва федеративті шарт негізінде өзін-өзі басқаратын субъект. Республиканы – халық сайлауы негізінде билікке келетін үкімет төрағасы басқарады. Жоғары заң шығарушы орган – 2 палаталы Ұлы Хурал. Жергілікті басқару мекемелері Ресей Федерациясы конституциясы негізінде құрылған. Қс қағаздары тыва және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Табиғаты. Республика аумағы Сібір мен Орта Азия ландшафттарының қиылысқан жерінде орналасқан. Жерінің 82%-ын тау массивтері (Батыс Саян таулары) алып жатыр. Елдің батыс және орта бөлігінде Тыва қазаншұңқыры орналасқан. Жері пайдалы қазбаларға бай: түсті және сирек металдар, тас көмір, темір кентасы, алтын, сынап, т.б. Климаты тым континенттік. Қысы суық, ұзақ Температура –50ӘC-қа дейін жетеді. Жазы қысқа, ыстық, 40ӘC-қа дейін. Жылдық жауын-шашын мөлшері қазаншұңқырда 150 – 400 мм, таулы аудандарда 400 – 600 мм-ден 800 – 1000 мм-ге дейін. Республикада 430-ға жуық көл мен 12 мыңнан астам ұсақ өзен бар. өзендерінің барлығы дерлік Енисейге құяды. Елдің ойпатты аймақтарында негізінен дала өсімдіктері өссе, шығыс жағындағы тау аңғарлары – қарағайлы орман болып келеді. Жерінің 64%-ын орман алқаптары алып жатыр. Аумағын жан-жануарлар мен құстардың көптеген түрлері (бұлғын, бұғы, марал, аю, т.б.) мекендейді. Оларды сақтап қалу үшін 2 мемлекеттік қорық ұйымдастырылған.

Тарихы. Тыва жерін адам баласы ежелгі тас ғасырынан мекендей бастаған. Б.з.б. 7 – 3 ғасырларда мал ш. мен металл өңдеу қалыптасты. Б.з.б. 2 – б.з. 1 ғасырлар аралығында бұл өлке жауынгер ғұн тайпаларының иелігінде болды. 6 – 8 ғасырларда Түрік қағандығының құрамында болса, кейін ұйғырлар, 9 ғасырдың 2-жартысынан қырғыздар үстемдік құрды. 1207 жылдан Шыңғыс ханға бағынып, 13 – 14 ғасырларда Юань әулетінің құрамына кірді. 16 – 17 ғ-ларда моңғолдардың Алтын хан мемлекетіне тәуелді болды. 16 ғасырдан елге будда діні тарай бастады. 17 ғасырдың аяқ кезінен бастап жоңғарларға бағынып, 1757 – 58 ж. жоңғар мемлекеті жойылғаннан кейін 1912 жылға дейін Цинь империясының құрамына кірді. 1914 жылдан Уранхай өлкесі деген атпен Ресейдің протектараты болып жарияланып, ел аумағында Транссібір темір жол магистралі салына бастады. 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін 1918 – 21 ж. елде Азамат соғысы қызу жүрді. 1920 ж. 14 тамызда Тану – Тува Халық Республикасы құрылды. (1926 жылдан Тува Халық Республикасы деп аталды). 1944 ж. 17 тамызда ТХР Кіші хуралының төтенше сессиясы КСРО-ның құрамына кіруге өтініш білдіріп, сол жылы 13 қазанда Т. РКФСР құрамына автоном. облыс ретінде кірді. 1961 ж. 10 қазанда ол РКФСР құрамындағы Тува АКСР-і болып қайта құрылды. 1990 ж. Ресей Федерациясы құрамындағы Тыва (Тува) Республикасы болып жарияланды.

Экономикасы. Ел экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы мен шикізат шығарудан тұрады. Ауыл шаруашылығына жер аумағының 23%-ы ғана жарамды. Басты сала – мал шаруа, оның ішінде қой мен ірі қара өсіру. Егін шаруа біршама дамыған. Аң шаруа (бұлғын, ондатр, тиіндер, т.б.) жақсы дамыған, тау-кен өнеркәсібі жоғары деңгейде: деңгейде: түсті металдар, тас көмір, алтын өндіріледі. Жеңіл өнеркәсіп пен құрылыс материалдарын шығару да жақсы жолға қойылған.