Юпитер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Есекқырған  Astronomical symbol of Jupiter
Click for full caption.
Бұл сурет 1990 жылы АҚШ Геологиялық Бақылауымен Voyager суретінен 1979 жылы түсірілген. Түстері әдейілеп анықтап көру үшін әсерленген.
Орбиталық сипаттамасы[1][2]
Дәуірі J2000
Афелиі: 816,520,800 km
5.458104 AU
Перигелиі: 740,573,600 km
4.950429 AU
Үлкен жарты білігі: 778,547,200 km
5.204267 AU
Шоғырланбауы: 0.048775
Орбиталық мезгілі: 4331.572 days
11.85920 yr
Ауытқы мезгілі: 398.88 days[3]
Орташа орбит. жылд-ғы: 13.07 km/s[3]
Мағыналы ауытқысы: 18.818°
Аулақтауы: 1.305°
6.09° to Sun's equator
Үдемелі түйін бойлығы: 100.492°
Перигелий аргументі: 275.066°
Серіктері: 63
Физикалық сипаттамалары
Екуаторлық радиусы: 71,492 ± 4 km[4][5]
11.209 Earths
Полюстік радиусы: 66,854 ± 10 km[4][5]
10.517 Earths
Бет ауқымы: 6.21796×1010 km²[6][5]
121.9 Earths
Деңгейі: 1.43128×1015 km³[3][5]
1321.3 Earths
Массасы: 1.8986×1027 kg[3]
317.8 Earths
Мағыналы тығыздығы: 1.326 g/cm³[3][5]
Екуатордағы ауырлық күшінің үдеуі: 24.79 m/s²[3][5]
2.528 g
жыту тездігі: 59.5 km/s[3][5]
Жұлдыздық айналым мезгілі: 9.925 h[7]
Екуатордағы айналым тездігі: 12.6 km/s
45,300 km/h
Біліктік еңкейісі: 3.13°[3]
Солтүстік полюстің оң үдемелігі: 268.057°
17 h 52 min 14 s[4]
Солтүстік полюстің ауытқылауы: 64.496°[4]
Албедо: 0.343 (bond)
0.52 (geom.)[3]
Бетттік темп-сы:
   1 bar level
   0.1 bar
ең аз мағ. ең көп
165 K[3]
112 K[3]
Көрінетін мөлшері: -1.6 to -2.94[3]
Бұрыштық өлшемі: 29.8" — 50.1"[3]
Сын есімдері: Jovian
Атмосферасы
Беттік қысымы: 20–200 kPa[8] (cloud layer)
Құрамы:
89.8±2.0% Hydrogen (H2)
10.2±2.0% Helium
~0.3% Methane
~0.026% Ammonia
~0.003% Hydrogen deuteride (HD)
0.0006% Ethane
0.0004% Су
Ices:
Ammonia
water
ammonium hydrosulfide(NH4SH)
"Чандра" деректері бойынша юпитердің гамма-диапазонында сәулеленуі.

Есекқырған (кейде Юпитер) — Күн жүйесінің бесінші ғаламшары.

Қызылжұлдыз мен Сатурн(Қоңырқай) ғаламшарларының арасында орналасқан. Есекқырған Күннен 773 млн. шақырым қашықтығында орналасқан. Есекқырған Күн жүйесінің ең үлкен ғаламшары. Диаметр бойынша ол 11 есе Жерден үлкен, салмағы бойынша ше 300 есе үлкен.

Есеккқырғанның бір жылы Жердегі 11 жылына сәйкес, яки Есекқырған Күнді 11 жылда бір айналады. Бірақ Есенқырғанда Жердегідей жыл мезгілдері жоқ, өйткені ғаламшардың белі оның орбитасының жазықтығына перпендикуляр болып тұр. Есекқырғанның, Жермен сәйкестегенде, жылы ұзақ болса, тәулігі өте қысқа.

Есекқырғанның бір тәулігі 9 сағат 50 минутқа сәйкес. Ол бар үлкен ғаламшарлар секілді өте жылдам өз белін айналады.

Ғаламшар бетіндегі орта шама температурасы −138 °C. Есекқырғанның табиғи серіктеріЕуропа(серік), Каллипсо, Ио, Ганимед.

Атауы[өңдеу]

Юпитер көне юнандардың Зевс құдайының мадағына атаған. «Юпитер» бұл Зевс құдайының латын аты.

Қазақтың атауы «Есекқырған» ғаламшардың ерте аспанға шыққанынан пайда болған. Есек керуенді басқаратын адамдар оны Шолпан ғаламшарымен шатасып, есектерді ерте оянған. Есектер дұрыс дем алмай, таңертенге шейін шыда алмағаннан өліп қырылған. Соңдықтан ел аузында ғаламшарды Есекқырған деп атау бастаған.

Серіктері[өңдеу]

Әртүрлі жазбаларда Юпитердің әртүрлі серіктер саны келтіріледі. Ресми деректерде ғаламшардың он алты серігі бар деп жиі жазылады. Юпитердің Галилей тапқан ең танымал төрт серігін қарастырайық.

  • Ганимед - Күн жүйесіндегі ең ірі серік. Ол тіпті кейбір ғаламшарлар, атап айтқанда, Меркурий мен Плутоннан да ірі.
  • Ио - Юпитердің тамаша серігі. Күн жүйесінде геологиялық ең белсенді дене. Оның бетінде бір уақытта жиырмаға тарта жанартаулар атқылап, балқыған күкірт өзендері а,ып жатады.
  • Еуропа - тауы жоқ мұзды әлем, Соңғы мәліметтерге сүйенсек, мұздың астында жүз км тереңдікте су пайда болуы мүмкін. Ал онда, өз кезегінде біржасушалы балдырлар өмір сүруі мүмкін.
  • Каллисто - ең күңгірт әрі мұзды серік. Күн жүйесінде кратерлері ең көп дене. Ғаламшар бетінде өте терең шұңқыр бар, ол планетаның төрт миллиард жыл бұрын астероидпен соғысқандыған айтады.


Дереккөздер[өңдеу]

  1. Yeomans, Donald K. HORIZONS System. NASA JPL (13 шілде 2006). Тексерілді, 8 тамыз 2007. — At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Jupiter Barycenter" and "Center: Sun".
  2. Orbital elements refer to the barycenter of the Jupiter system, and are the instantaneous osculating values at the precise J2000 epoch. Barycenter quantities are given because, in contrast to the planetary centre, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from to the motion of the moons.
  3. a b c d e f g h i j k l m Williams, Dr. David R. Jupiter Fact Sheet. NASA (November 16, 2004). Тексерілді, 8 тамыз 2007.
  4. a b c d Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et.al. (2007). "Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 90: 155–180. doi:10.1007/s10569-007-9072-y. http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y. Retrieved 2007-08-28. 
  5. a b c d e f g Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure
  6. NASA: Solar System Exploration: Planets: Jupiter: Facts & Figures
  7. Seidelmann, P. K.; Abalakin, V. K.; Bursa, M.; Davies, M. E.; de Burgh, C.; Lieske, J. H.; Oberst, J.; Simon, J. L.; Standish, E. M.; Stooke, P.; Thomas, P. C. Report of the IAU/IAG Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites: 2000. HNSKY Planetarium Program (2001). Тексерілді, 2 ақпан 2007.
  8. Anonymous (Наурыз 1983). "Probe Nephelometer". Galileo Messenger (NASA/JPL) (6). http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html. Retrieved 2007-02-12.