Құрлық

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Animated, colour-coded map showing the various continents. Depending on the convention and model, some continents may be consolidated or subdivided: for example, Еуразия is often subdivided into Еуропа and Азия (red shades), while North and South America are sometimes recognized as one American continent (green shades).
Dymaxion map by Buckminster Fuller shows land masses with minimal distortion as nearly one continuous continent

Құрлық, материк, континентжер қабығының дүниежүзүзілік мұхит деңгейінен көтеріңкі ірі бөлігі. Оның шеткі аймақтары мұхит деңгейінен төменде жатыр (қ. Құрлықтық беткей). Құрлықтың жалпы аумағы 149,1 млн. км² немесе жалпы жер шарының 29,2%-ын алады. Солтүстік жарты шардың 39%-ын, оңтүстік жарты шардың 19%-ын құрайды. Қазіргі геологиялық дәуірде ол 6 континенттен — Австралия, Антарктида, Африка, Еуразия, Оңтүстік Америка және Солтүстік Америкадан тұрады. Құрлықтың 36%-ы таулы, 64%-ы жазық. Құрлық астындағы жер қабығының қалыңдығы 25-тен 75 км-ге дейін жетеді. Ішкі континенттік және шеткі континенттік құрылымдардан тұрады. Біріншісіне көне және жас платформаларда дамыған жазық өңірлер және геосинклиналдық қатпарлы облыстарда пайда болған таулы құрылымдар жатады. Екінші типтік құрылымдарға континенттердің су астындағы тегістелген жалғасы (қайраң, беткей), пассивті жиегі (атланттық) және кезектесе орналасқан қайраңдық, беткей, терең қазаншұңқырлар, шұңғымалар, мұхиттың қарқынды дамыған арал доғаларының (Тынық мұхиттың) шеткі аймақтары жатады. Құрлықтар ұзақ уақытты қамтитын эволюциялық дамудың нәтижесінде пайда болған гетерогенді дене саналады, ол фиксизм теориясы бойынша геосинклиналдардың дамуы барысында ертедегі ядролардың бірігіп ұлғаюы нәтижесінде пайда болған. Мобилизм теориясы бойынша, қазіргі құрлықтар бір уақыттарда бүтін болған Пангея континенті бөлшектеніп, алдымен Лавразияға және Гондванаға бөлінген. Құрлықтардың нобайы мұхиттардың ашылуынан және литосфералық плиталардың соқтығысуынан өзгеріп отырған.

Құрлықтар саны[өңдеу]

Моделдер
Continental models.gif
Colour-coded map showing the various continents. Similar shades exhibit areas that may be consolidated or subdivided.
7 құрлық
[1][2][3][4][5][6]
    Сол. Америка
    Оң. Америка
    Антарктика
    Африка
    Еуропа
    Азия
    Аустралия
6 құрлық
[2][7]
    Сол. Америка
    Оң. Америка
    Антарктика
    Африка
       Еуразия
    Аустралия
6 құрлық
       Америка
    Антарктика
    Африка
    Еуропа
    Азия
    Аустралия
5 құрлық[8][9]
       Америка
    Африка
    Еуропа
    Азия
    Аустралия

Құрлықтар аумағы мен жұрты[өңдеу]

Comparison of population and area
Құрлық Аумағы
(km²)
Жұрты
2002 (сарап.)
Бүкіл жұртынан
пайызы
Тығыздығы
(адам/km²)
Азия 43,810,000 3,800,000,000 60% 86.7
Африка 30,370,000 922,011,000 14% 29.3
Америкалар 42,330,000 890,000,000 14% 20.9
Солтүстік Америка 24,490,000 515,000,000 8% 21.0
Оңтүстік Америка 17,840,000 371,000,000 6% 20.8
Антарктика 13,720,000 1,000 0.00002% 0.00007
Еуропа 10,180,000 710,000,000 11% 69.7
Океания 9,010,000 33,552,994 0.6% 3.7
Аустралия-Нью-Гини 8,500,000 30,000,000 0.5% 3.5
Аустралия 7,600,000 21,000,000 0.3% 2.8

Жоғалған құрлықтар[өңдеу]

Әлем бұрыштары[өңдеу]

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары Панама мойнағымен қосылған. Сонымен қатар Жердегі құрлықтарды әлем бұрыштарына бөліп айту қалыптасқан. Бұл Жағрапиялық ашылымдар дәуірінде пайда бола бастады, яғни әр жаңа жер, сол кезде айтқандай — әлем бұрышын мұхитсаяхатшылары ашқан сайын.

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтық ажыратуға қарағанда бір әлем бұрышы боп есептеледі, ал әлемнің екі бұрышы боп есептелетін Еуропа мен Азия бір құрлықта — Еуразияда орналасқан. Еуропа мен Азия шекарасы Орал таулары, содан Каспий теңізіне дейін Жем өзені бойымен, Құма мен Маныш өзендерімен Дон өзені сағасына дейін, ары қарай Қара теңіз бен Жерорта теңіздері арқылы өтеді.

Түсініктемелер[өңдеу]

  1. The World - Continents, Atlas of Canada
  2. a b "Continent". Encyclopædia Britannica. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
  3. World, National Geographic - Xpeditions Atlas. 2006. Washington, DC: National Geographic Society.
  4. The New Oxford Dictionary of English. 2001. New York: Oxford University Press.
  5. "Continent". MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.
  6. "Continent". McArthur, Tom, ed. 1992. The Oxford Companion to the English Language. New York: Oxford University Press; p. 260.
  7. "Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
  8. Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
  9. Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Continents

Дереккөздер[өңдеу]