Алакүлтелі қызғалдақ

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Алакүлтелі қызғалдақ (Tulіpa heteropetala) – лалагүлділер тұқымдасына жататын қызғалдақ туысының бір түрі, көп жылдық баданалы өсімдік. Қазақстанда тек Оңтүстігінде Алтайда ғана өседі. Ол қиыршықтасты, жалаңаш тастақты жерлерде кездеседі. Биіктігі 20 см-ге жуық, сабағы мен тамырының жалғасқан буынында жұмыртқа пішінді баданасы бар, жуандығы 1,5 см-дей болады. Сабағы жұмыр, тік, жалаңаш, 2 – 3 таспа тәрізді жіңішке жапырақты келеді. Гүлі біреу, сабақ ұшында орналасады. Гүл қоршауы сары, сыртынан күңгірт күлгін түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Баданасын күзде гүлі түскеннен кейін жинайды. Оны құрғақ, салқын жерге сақтап, көктемде егеді. Алакүлтелі қызғалдақ – өте сәнді әсем гүлдейтін хош иісті, өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан ол қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Сипаттамасы[өңдеу]

Биіктігі 10 - 20 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1 - 1,5 см, қара қоңыр, қағаз тәрізді, ішкі жағының ұшы жатаған түкті қабықты.

Сабағы жалаңаш; жапырақ саны екеу, өте алшақ орналасқан, қайырылған, сызықты, жалаңаш, тегіс, төменгісі едәуір жалпақ, ені 5 - 7 мм, гүлден аспайды.

Гүлі біреу; тік сабақты\, гүл серігі сары, ұзындығы 17 - 25 мм, ұзын, өте сүйір, жалаңаш, сыртқылары таспа тәрізді, сырты күлгін, ішкілерінен 1,5 есе жіңішке, ішкілері сопақша, біртіндеп жіңішке, ұзын тырнақшаға созылған; аталықтыры гүл серігінен 1,5 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, жалаңаш, өртасынан төмен кеңейген, тозаңдықтары сызықты сопақша, ұзындығы 5 - 6 мм, сары; түйіні аталықтарына тең, бағаны ұзын.

Қазақстанда таралуы[өңдеу]

Эндемик. Далалы жерлерде, тау шатқалдары мен тасты беткейлерінде, сирек альпілік белдеуде өседі. Алтай мен Тарбағатай флористикалық аудандарында кездеседі.

Қазақстанның "Қызыл кітабына" енген.

Дереккөздер[өңдеу]

Қазақстанның қызғалдақтары

Қазақ ұлттық энциклопедиясы