Аламан тышқаны

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Аламан
Hamster.jpg
Амандық күйі
Status iucn3.1 LC.svg
Least Concern (IUCN3.1) [1]
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Жануарлар
Жамағаты: Хордалылар
Табы: Сүтқоректілер
Сабы: Кеміргіштер
Тұқымдасы: Cricetidae
Кіші тұқымдасы: Cricetinae
Тегі: Cricetus
Leske, 1779
Түрі: C. cricetus
Екі-есімді атауы
Cricetus cricetus
(Linnaeus, 1758)
Répartition hamster d'europe.png
Синонимдері

Аламан (лат. Сricetus cricetus) – кеміргіштер отрядының аламантәрізділер тұқымдасына жататын кеміргіш .

«Түсіндірме сөздікте» егіске үлкен зиян келтіретін ...тышқанның түрі деген түсінік берілген. «... кеміргіштердің ішіндегі ең зияндыларының бірі болып саналатын аламан деген аң жиі кездеседі» (Ә. Бірмағамбетов, Қазақстан географиясы). «Қазақ Совет Энциклопедиясында» бұл тышқанның түр-түсі толығырақ жазылған. Сондағы сипатына қарай «аламан» атауын түгінің түрлі-түсті болуымен байланыстыра «ала» сөзінен шықты деп болжау да теріс көрінбейді. Алайда тышқанның аласы жалғыз ол емес екендігін, әрі көптеген тағы хайуандар атауына қосылатын - ан жұрнағының (арыстан, бұлан, құлан т. б.) бұл жерде «ала» сөзіне тікелей жалғанбай, «м» дыбысының дәнекер болуын еске алсақ, «ала» сөзімен байланыстыру көңілге онша қонымды болып шықпайтын тәрізді.

моңғол тілінде «алам» біздегі «ін» мағынасында қолданылады. Осыны тілге тиек етіп, «алам» тұлғасына -ан жұрнағы қосылып, «аламан» атауы пайда болған (қазақша: індегі аң, іннің аңы болмақ қой) деген жорамалға да көңіл толмайды. Өйткені аң, тышқан атаулының көбі інді мекендейді, соны ұя етеді. Бұл жағдайда, барлық тышқан тұқымдасқа «аламан» атауы неге телінбеген деген сұрау тууы да орынды.

Біздің болжауымызша, «аламан» атауы —«ін» мағынасын беретін «алам» сөзімен байланысты болса керек. Әрине, бұл жерде біз «аламан» атын оның інде тұруымен ұштастырудан аулақпыз. Сөз болып отырған тышқанға тән, соған ғана меншікті бір қасиет бар. Ол қасиет — аламанның ұрт көлемінің аумақтылығы, сол арқылы дәнді молырақ қамтып, інін ілезде толтыра алады. Демек, екі ұртының өзі кіші-гірім інге сәйкес келеді. Осы қасиетін еске алғандықтан да болар, аламаңды кей жерде халық «алақоржын» деп те атайды. Екі ұртының аумақтылығын інге ұқсатудан (моңғолша«аламға»). «аламан» аталуы ықтимал.[2]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Үлгі:IUCN2012.1
  2. Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6