Атеизм

Атеизм (дінсіздік, көне грекше: ἄθεος — аtheos - "құдайға сенбеушілік, "құдайсыздық"^[1]) — ғылыми және философиялық сыни ойлауға негізге сүйене отырып, құдайдың бар екендігі туралы көзқарастарды теріске шығару. Атеист — дінге сенбейтін, құдайға сенбейтін адам.

Қазақстандағы атеизм

Конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасы өзін зайырлы мемлекет ретінде орнықтырады, дін мен мемлекеттің арасы ажыратылған.

ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігінің 2021 жылғы ақпараты бойынша Қазақстан жұртында 2,25% атеисттер немесе агностиктер бұл көрсеткіш 2009 жылғы санақпен салыстырғанда 0,51% ға төмендеген, яғни 2009 жылы Қазақстандағы атеист немесе агностиктердің пайыздық үлесі 2,81% құраған.^[2]. Ал Central Asian Bureau for Analytical Reporting мақаласына сәйкес Қазақстан халқының 18,8 % атеистер^[3].

Жалпы сипаты

Атеизм дінді мойындамайды әрі дін иелеріне қарсы дискриминация жасап жатқаны ертеден ақ белгілі. Атеизмнің шығуы өндірістің, ғылымның және қоғамның, саяси өмірдің өсіп жетілуіне тығыз байланысты. Атеизмнді дін қағидаларын толық мойындамай, оған өзінше түсінік бергісі келген еркін ойшылдардан, дінге немқұрайды қарайтындардан айыра білу керек. Атеисттердің фанатизмінің кесірінен 20 ғасырдың басында Кеңес одағында "күшпен атеисттендіру" саясатынан қаншама дін иесі зардап шегіп тарихы терең діни ғимараттар зардап шекті.

Атеизмді пантеизм мен деизмнен де айыра білу керек. пантеизм - құдай ментабиатты бір деп қарайтын философиғыт. Ал, деизм әлемді құдай жаратқанымен, оның күнделікті табиғи болмысқа қатысы жоқ деп санайтын философиялық бағыт.

18 ғасырдағы ағылшын материализмі мен Ресейдегі А.Н. Радищев дамытқан деизм атеизмге қарсы жасалынған бірінші қадам болды.

Атеизм 17 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырдың бас кезінде Францияда философ-скептик Пьер Бейль (1647-1706) мен деревня священнигі Жан Мелье (1664-1729) арқылы жарыққа шықты. Бұдан кейін Атеизм Францияда кең өріс алып, тамырын терең жаяды. Вольтер, Дидро, Гельвеций, Гольбах есімдерімен тарихқа белгіліфранцуз атеизмі жалпы жер жүзіндегі атеистік ой-пікірдің үлкен белесі болды.

19 ғасырдың орта шенінде атеистік ойды одан әрі дамытқан неміс философы, гуманист ойшыл Фейербах болды. Ол діннің гносеологиялық тамырын жан-жақты зерітеп, оның идеализммен тығыз байланысты екендігін дәлелдеп берді. Фейербах адам қоғамының даму жолында діни сананың рөліне маңыз беріп, ескі діннің орнына адам арасындағы сүйіспеншілікке негізделген "ізгі" жаңа дін жасамақшы болды.

Атеистік ой-пікірдің шығуы, даму жолы әр халықта әр түрлі сипатта болды. Бұл - қоғамдық зандылық. Мысалы Ресейде Кеңес одағы кезінде "күшпен атеисттендіру" саясаты нәтижесінде көптеген шіркеулер мен мешіттер жойылып олардың орнына түкке қажеті жоқ кешендер салынды, дін иелері қуғынға ұшырап, репрессияланды. Мұның өзі атеизмнің сорақы идеология екенін дәлелдеп берді.

Атеизмнің қазақ еліндегі жағдайы

Қазақ тарихындағы алғашқы атеисттердің бірі болған Шоқан Уәлиханов, қазақтың тұңғыш ғалымы, геологы және тарихшысы.^{[дереккөзі?]}

Шоқан Уәлиханов өзі мұсылман отбасыдан шыққан, медреседе мұсылманша білім алып, құран жаттаған. Кейін ғылымға беріліп, діннің шығу тегін зерттей бастады. Қазақ даласындағы ислам діні туралы "О мусульманстве в степи" еңбегінде жазып кеткен, және кез келген діннің шығу тегін "адамзаттың қорқынышынан пайда болған үдеріс" деп түсіндірген.^{[дереккөзі?]}.

Ол Достоевскийге жазған хатында өзін құдайға сенбейтінін, ал Мұхаммедпен жеке арыздас екенін жазған болатын. Бұл сөзімен ол мұсылмандарды ғана қоймай, "құдайға сенбеймін" деп христиан болған Ресей империясының халқына қарсы шыққан болатын. Басқа хаттарына қарайтын болсақ, орыс басшыларымен көп дауласып, келіспей қалған. Оның осындай қылығын ұнатпаған орыс басшылары Шоқанға у беріп өлтірген деген деректер бар.^{[дереккөзі?]}

Сондай-ақ қазақ даласынан шыққан Сұлтанмахмұт Торайғыров та атеист болған. Ол бірнеше жыл бойы молданың қол астында жұмыс істеген болатын. Кейін өмірінің соңында исламға қатысты қаралайтын өлеңдер шығара бастады. "Мешіт" өлеңінде ол дұғаларды ызыңдауға теңеп, басым ауырып шығып кеттім деген болатын. Ал "Намаз" өлеңінде ол намаз оқуды тоңқаюға теңеген. ^{[дереккөзі?]}

Жалпы, қазақ даласында ислам діні басым болды, және атеизмді көп көре бермейміз. Бірақ ол "қандай ислам" екені байланысты. Шоқан Уәлиханов еңбектеріне сүйенсек, қазақ даласындағы ислам тәңіршілдік пен шаманизмнің қоспаларымен бірге жүрген. Мысалыға жеті шелпек пісіру, тұмар тағу, аластау, және тағы да басқа тәңіршілдіктен қалған рәсімдер.^{[дереккөзі?]}

Мысалыға, ислам дінін қатты ұстанған ақындарымыздың өздері - исламнан шығарып жібере жаздайтын өлеңдер шығарған. Соның бірі: ^{[дереккөзі?]}

Ілияс Жансүгіровтың "Шошқа" атты өлеңі. Ол сол өлеңде Шошқаны харам деген Молданы кемсіткен болатын.^{[дереккөзі?]}

Шәкәрім Құдайбердіұлының "Дін" өлеңі. Ол осы өлең арқылы "Осы әлемде қанша дін болса да барлығының жолы дұрыс, бәрібір бір құдайға әкеледі. Жай ғана құдайдың есімдері көп, сол үшін әркім өз дінімен жүреді" деген логиканы жеткізеді.^{[дереккөзі?]}

Дереккөздер

↑ ἄθεος Henry George Liddell. Robert Scott. A Greek-English Lexicon. revised and augmented throughout by. Sir Henry Stuart Jones. with the assistance of. Roderick McKenzie. Oxford. Clarendon Press. 1940.
↑ [http://www.uralskweek.kz/2017/07/13/zakonoproekt-o-zashhite-ateistov-gotovyat-v-kazaxstane/
↑ Дінге сенбейтіндер. Қазақстанда атеистердің саны кеміген (қаз.). cabar.asia. (27 тамыз 2019). Тексерілді, 29 сәуір 2021.

[1] ἄθεος Henry George Liddell. Robert Scott. A Greek-English Lexicon. revised and augmented throughout by. Sir Henry Stuart Jones. with the assistance of. Roderick McKenzie. Oxford. Clarendon Press. 1940.

[2] [http://www.uralskweek.kz/2017/07/13/zakonoproekt-o-zashhite-ateistov-gotovyat-v-kazaxstane/

[3] Дінге сенбейтіндер. Қазақстанда атеистердің саны кеміген (қаз.). cabar.asia. (27 тамыз 2019). Тексерілді, 29 сәуір 2021.

[1]

[2]

[3]