Ведизм
 | Бұл мақала әлі тексерістен өтпеді. Тексерілмеген мақалалардағы мәліметтер сенімсіз болуы мүмкін.
|
Ведизм — вед діні- б.д. дейінгі 2-1 мыңжылдықтың басында қалыптасқан, Үндістан халқының едәуір бөлігі табынатын діни сенімі және ырымы, ол қасиетті сөздер жинақтары Ведтерде (сөзбе -сөз- білім) жазба түрде көрсетілген. Ведтер ежелгі гимндердің, дұғалардың, садақа (самхит) тұрады. Ригведа, Яджурведа, Самаведа және Атхарваведа. Ведизм дінінің барлық құдайлары алғашқы кездері табиғаттың күштері мен құбылыстарын жандандырып белгілеуден тұрады. Агни - от құдайы, Индра - атмосфера, жаңбыр мен нөсер, Сурья - күн, Дьяус (Варуна) - аспан, Сома - ай мен мас қылатын ішімдік, Вритра - қуаңшылық құдайы және т.б. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, таптардың пайда болуы және мемлекеттің құрылуы дәрежесіне қарай құдайлардың атқаратын қызметі күрделілене түседі. Индра соғыс құдайы, құдайлардың патшасы және жер бетіндегі өмірінде құдайлардың көмегін, ал өлгендердің жанын тәңірлер патшалығына баруды қамтамасыз ететін садақа беруден тұрады-мыс. Садақа беруді алдымен тайпалардың, қауымдардың, отбасылардың басшылары, ал кейінірек - кәсіпқой абыздар, брахмандар басқарды. Ведизм дінінің одан әрі дамуы брахманизм болып табылады.[1][2]
Кёйпер концепциясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ведалық дінді түсіндірудегі өзіндік ерекше тұжырымдамалардың бірін нидерландтық индолог Ф.Б.Я. Кёйпер ұынған. Оның пікірінше,негізгі бөлігін Жаңа жылды қарсы алу рәсімдері кезінде орындалған гимндер құрайды. Сондықтан да, Кёйпердің ойынша, "Ригведада" Индраның Вритраны жеңуі туралы сюжет жиі кездеседі. Бұл мифті ол космогониялық миф деп есептеп, ведалық діннің бүкіл құрылымын айқындайтын негіз ретінде қарастырады. Кёйпер бұл мифті түсіндіреді: әуелде алғашқы хаос сулары ғана болған, сол сулардың үстінде бүкіл ғалам әлеуетті, әлі жіктелмеген күйде қамтылған төбе қалқып жүрген. Бұл төбенің басты қасиеті енжарлық болғандықтан, ол вритра ("қарсылық") деп аталған. Индра демиург ретінде өзінің космогониялық әрекеті арқылы осы қарсылықты жеңіп, алғашқы төбені тесіп өтеді, оны қозғалыссыз етеді және сол арқылы Әлемнің Орталығын белгілейді. Жарылған төбеден тіршілік су мен от түріндегі екі күш ретінде жарып шығады, ал төбнің өзі ұлғайып, жерге айналады. Индраның космогониялық әрекетінің екінші бөлігі — аспан мен жерді ажыратуы. Бұл жерде ол ғарыштық бағана немесе Әлемдік ағаш рөлін атқарады. Ескі құдайлар — асуралар — хаос сулары сақталған жер асты әлемінде қалады. Ал жоғарғы, аспан әлемінде олардың орнын жас құдайлар — девалар басады. Осылайша, әлемнің жаратылуы алғашқы хаостың қарама-қарсылықтарға, бинарлық оппозицияларға бөлінуі арқылы жүзеге асады. Кёйпер Вишну бейнесіне де ерекше мән берген. Оның пікірінше, Вишну девалар мен асуралардың арасындағы орталық орнын сақтап қалған. Өзінің атақты үш қадамын жасау арқылы ол Индра жаратқан екі әлемді бекемдейді. Вишнудың үшінші қадамы ерекше маңызға ие, өйткені ол жоғарғы, қол жетпес әлемге қатысты. Осы қадам арқылы Вишну Ғаламның екіжақтылығын еңсеріп, оған қайтадан тұтастық береді, бірақ бұл жолы хаос түрінде емес, сапалық тұрғыдан жаңа трансценденттік деңгейде жүзеге асады. Әрбір Жаңа жыл космогониялық мифтің ғұрыптық көрінісі мен еске алынуы болып саналады. Сондықтан бұл мерекенің рәсімдері Ғаламның жаңаруына көмектесуге, ескірген дүниені жойып, бастапқы хаосқа қайта оралып, әлемді қайта жаратуды жүзеге асыруға бағытталған. Индраға хаостың қарсылығын жеңуге «көмектесу» үшін Жаңа жыл кезінде арба жарыстары мен сөз сайыстары өткізілген. Ал мереке кезінде орнатылған бағана Индраның символы болған.[3]