Дәрілік түймедақ

Дәрілік түймедақ
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Өсімдіктер Бөлімі: Гүлді өсімдіктер Табы: Қос жарнақтылар (unranked) Asterids Сабы: Asterales Тұқымдасы: Asteraceae Кіші тұқымдасы: Asteroideae Тайпасы: Anthemideae Кіші тайпасы: Matricariinae Тегі: Matricaria Түрі: M. chamomilla
Екі-есімді атауы
Matricaria chamomilla L., 1753

Дәрілік түймедақ (лат. Matricaria chamomilla) – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік.

Атауы

Уақыт өте келе түрдің таксономиялық орны тұрақсыз болып келді, әртүрлі авторлар бұл таксонды әртүрлі туыстарға жатқызды, бұл жағдай түрдің жеткілікті дәрежеде ауқымды синонимиясының болуына себептердің бірі болды. Туыстың ғылыми (латынша) атауын — Matricaria — ғылыми қолданысқа швейцариялық ботаник әрі дәрігер Альбрехт фон Галлер (1708—1777) енгізді, ол бұл сөзді латынның matrix («жатыр») сөзінен құрастырған. Мұндай атау Matricaria inodora (Иіссіз түймедақ) түріндегі өсімдіктердің гинекологиялық ауруларды; емдеуде дәстүрлі түрде қолданылуымен байланысты болды[5]; қазіргі уақытта бұл атау Tripleurospermum inodorum (Тесікті үшқабыршақ, Иіссіз үшқабыршақ) түрінің синонимиясына кіреді.

Ботаникалық сипаттамасы

Дәрілік түймедақ – биіктігі 35-40см –ге жететін бір жылдық шөптесін өсімдік, тамыры нәзік,білеу. Бірен-саран бұтақталған сабақтары бар, күрделі екі-үш қауырсынды тілімделген жапырақтары сабақтарында кезектесіп орналасқан. Тілімделген жапырақшалары жіңішке жіп тәрізді,төменгі жапырақтары сабақтарын жартылай қоршап жатады. Гүлдері өте көп, себет немесе кәрзенке гүл шоғырын түзеді. Гүлдері тұтас немесе біршама үгітілген жартылай шар тәрізді гүлсебеттерден тұрады, гүл сағақтары 3см-ге дейін болады, кәрзенкелері шеткі тілше және ортанғы сары түтікше гүлдерден тұрады. Гүл тұғыры қуыс, жартылай шар тәрізді немесе конус тәрізді. Себеттердің тілше гүлдері ақ түсті, түтікше гүлдерінікі сары, иісі күшті жұпар иісті, дәмі татымды, ащылау.

Химиялық құрамы

Дәрілік түймендақтың гүлдерінің құрамында 0,2- 0,8% дейін көк түсті эфир майы бар, эфир майының ең басты компоненттері матрицин мен матрикарин,осы қосылыстардан хамазулен (7% жуық) түзіледі, бұлардан басқа эфир майының құрамына сесквитерпендер фарнезен, бисаболен, кадинен және монотерпен мирцин кіреді. Сонымен қатар эфир майында флаваноидтар, кумариндер, ұштерпен спирттер, салицил қышқылы, аскорбин қышқылы, каротин және т.б. заттар кіреді.

Қолдануы

Дәрі үшін өсімдіктің гүлдерін сабағынан үзіп, жинап алады.

• Түймедақтың гүлінен жасалған дәрілердің жел шығаратын, қабынуға қарсы әсер ететін, тер шығаратын, ауырған жерлерді тыныштандыратын, денедегі бұлшық еттердің тырысуына қарсы әсер етеін қасиеттері бар.
• Сонымен қатар қан тоқтататын, микробты жоятын, өт айдайтын, етеккірдің келуін реттейтін дәрі ретінде де қолданады.
• Халық медицинасында өсімдік гүлдерінің тұнбасынан жасалған дәрілерді асқазанның, тоқ ішектің қабынуын, бауырдың, бүйректің, қуықтың ауруларын емдеу үшін пайдаланады.
• Дене сыртындағы іріңді жараларды, ванна жасау арқылы подаграны, ревматизм ауруына байланысты буындардың сырқырағанын емдейді.
• Тамақ бездері мен тіс түбіріндегі еттер қабынғанда ауызды және тамақты шаяды.
• Түймедақты шаштың қайызғағын кетіру үшін де пайдаланады.

Препараттар: Дәрілік түймедағы гүлінен дайындалған тұндырма ішуге, шайқауға, ванна қабылдауға, клизма жасауға тұнба күйінде ұсынылады. Асқазан мен жұмсартатын шөптер жиынтығына да қосады. Дәрілік түймедағының экстракты мен эфир майы «Ромазулан» препаратының құрамына кіреді. Сұйық экстракты мынжапырақ және қырмызыгүл экстрактарымен бірге «Ротокан» препаратының құрамына кіреді.

Тағы қараңыз

• Дәрілік өсімдіктер