Желі (физика)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Калаби - Яу көпқабатының 3D проекциясы

Желі — физикада желі теориясы бойынша жорамалданған физикалық нәрсе. Нөлдік өлшемдегі немесе нүкте тәрізді қарапайым бөлшектерден желінің айырмашылығы, ол бір өлшемді кеңейген нәрсе есептеледі. Желі теориясын зерттеушілерді қызықтыруда, себебі егер фундаменталды нәрсе нүктелік бөлшек емес, желі сызықшасы болса, онда физиктер физиканың фундаменталды теориясын қорғайтын қасиеттерге ие болады. Ең бастысы, кванттық механиканың ережелеріне сай дамитын және өзара әрекеттесетін желі теориясы автоматты түрде кванттық гравитацияны да түсіндіре алады.

Қысқаша[өңдеу]

Желі теориясында, желілер бәлкім ашық (яғни екі ұшы бар кесінді күйінде), немесе жабық (яғни шеңбер тәрізді цикл күйінде), немесе басқа арнайы қасиеттерге ие болуы мүмкін. 1995 жылға дейін, суперсимметриямен біріккен 5 желі теорисы болды. Қазір бұл ұқсамаған желі теориялары М-теориясы деп аталатын жеке теорияның ұқамаған шектері делінеді.

Желі теориясы негізделген бөлшек физикасында теорияның сипаттамалық ұзындығы Планк ұзындығы болып табылады, осы шкалада кванттық ауырлық күшінің әсері айтарлықтай болады делінеді. Салыстырмалы түрде үлкен масштабта, мысалы, зертханалық таразыларда, желілік және нүктелік бөлшектерді нақты ажырату қиын, ал желінің діріл күйі бөлшек түріне айналады. Желі ядролық физика саласында ағынды түтікше моделін түсіндіруге қолданылады.