Жер бедері

Жер бедері , рельеф (фр. relіef, лат. relero — көтеремін деген сөзінен шыққан) — жер бетіндегі құрлықтардың, мұхиттар мен теңіздер түбінің тілімденген пішіндерінің жиынтығы.

Жер бедері

Төбелер

Лицзян өзенінің бойындағы Карст мұнарасының жер бедері, Қытай

Эрг, Алжир Сахарасы

Арита конусы — Аргентина, Сальта провинциясы

Үлкен каньон, космостан көрінісі

Кедір-бұдырлы жер

Жер бедері тау, жазық, ойпат, таулы үстірт, төбе, қырқа, аңғар, жыра, т.б. болып келеді. Жер бедері эндогендік (ішкі) және экзогендік (сыртқы) күштердің ұзақ уақыт бойы әсер етуі нәтижесінде пайда болады. Әрбір аймақтың бедері оның геологиялық құрылысына, ішкі және сыртқы процестердің біреуінің басым болуына байланысты. Жер бетінің бұдырлылығы әр түрлі болуы мүмкін, сондықтан мөлшеріне (масштабына) қарай Жер бедерін планеталық пішінді (құрлықтар, мұхит табаны) мегапішінді (тау жүйелері, аумақты жазық жерлер, мұхит ойпаттары), макропішінді (жоталар, тауаралық аңғарлар), мезопішіндер (төбелер, аңғарлар, сай-жыралар), микропішіндер (шұқанақтар, дала бидайықтары) және нанопішіндер (түбіршіктер, төбешіктер) деп бөледі. Осы заманғы Жер бедері шамамен бұдан 150 млн. жыл бұрын қалыптасқан. Қазіргі кезде бүкіл құрлықтардың 55%-і таулы және 45%-і жазық өлкелер. Жер бедерін геоморфология ғылымы зерттейді.

Қысқаша айтқанда, бедер - жер беті пішіндерінің жиынтығы. Бедер жеке пішіндерден, ал пішіндер элементтерден құралады. Бедер элементтері - жер бетінің жай категориясы, мысалы, жеке беткейлер, шыңдар, төбешіктің етегі және т.б. Бірнеше бедер элементтері бедер пішіндерін құрайды.

Классификация

Жер бедер пішіндері өздерінің мөлшеріне қарай төмендегідей топтарға бөлінеді:

• бедердің планеталық пішіндері,
• мегапішіндер,
• макропішіндер,
• мезопішіндер,
• микропішіндер,
• нанопішіндер

Планеталық пішіндер — жер бетінің жүздеген мың, тіпті миллиондаған шаршы километр ауқымын қамтиды. Бұларға мынадай планеталық пішіндер жатады: 1) материктер; 2) геосинклиндік белдеулер; 3) мұхит тағаны; 4) ортамұхиттық жоталар.

Материктер — жер бетінің ең ірі дөңес пішіндері. Олардың көп бөлігі құрлықтан тұрады, сонымен катар материктердің біршама бөлігі дүние жүзі мұхиттық түбін қамтиды. Материктердің маңызды ерекшеліктерінің бірі – жер қыртысының материктік типінен құралуы. Мұхит түбі немесе мұхит тағаны - дүние жүзі мұхитының негізгі бөлігі, олардың терендігі 3 километрден төмен және жер қыртысының мұхиттык түрімен сипатталған. Мұхит түбінің аса маңызды элементтері - мұхит түбінің кең ауқымды қазан-шұңқырлары мен оларды бөліп тұратын суасты жоталар. Қазіргі геосинклиндік белдеулер, көбінесе материктер мен мұхиттар арасындағы шекарада және құрлық шегінде орналасады. Ортамұхиттың жоталар өздерінің ұзындығымен дүние жүзінде ең кең таралған таулар жүйесі болып саналады.

Мегапішіндер — жүздеген және ондаған мың шаршы километр ауқымды қамтиды. Бұларға материктер аумағындағы таулы жүйелер және кең-байтақ жазықтар, мысалы, Гималай, Альпі немесе Кавказ тау жүйелері, Батыссібір жазығы, Орта Сібір қыраты, Тянь-Шань тау жүйесі, Тибет таулы қыраты т.с.с. Мұхит өңірінде ірі-ірі суасты ойпаңдар мен көтерілімдер жатады.

Макропішіндер — мегапішіндердің құрамдас бөлігі. Олардың аумағы жүздеген, мыңдаған кейде он мыңдаған шаршы километрге дейін жетеді. Макропішіндерге таулы аймақтардың жеке қыраттары немесе ойыс жерлері жатады (Іле Алатауы, Күңгей және Теріскей Алатауы, Ыстықкөл ойысы т.б.).

Мезопішіндердің аумағы әдетте бірнеше шаршы километр немесе ондаған шаршы километр. Бұларға жотаның тарамдары, жыралар, сайлар, жеке аңғарлар, ірі аккумуляциялық пішіндер (шағыл тізбектері) жатады.

Микропішіндер — ірі пішіндердің бөлшегі болып саналатын, кішігірім кедір-бұдыр түрлері, мысалы, карст шұңқырлар, эрозиялык қазбалар, ұсақ құм төбелер, көлдеулер және т.б.

Нанопішіндер — макро- мезо- және микропішіндердің үстін шиелендіріп бөлшектейтін өте ұсақ кедір-бұдырлар. Бұларға шалғындық төбешіктер, ұсақ кемірілген қазындылар, кеміргіштердің іздері, құм шағылдардың бетінде дамыған құм иректері т.б. жатады.

Жер бедері түрлері

Ойпатты бедер — көбінесе жазық бағытта жайласқан жас борпылдақ тау жыныс қабаттарынан тұратын тегіс, жазық алқабы. Жер шарындағы аса ірілері - Амазонка, Батыс Сібір, Үнді-Ганг, Каспий маңы және т.б. ойпаттар. Ойпаттардың беткі жазықтығы теңіз деңгейінен төмен орналасқан түрлері де бар (мысалы, Каспий маңы ойпаты).

Қыратты бедер нақты биіктігіне, геологиялық құрылымына және тілімделу сипатына байланысты қыраттарға, кыратты жазықтарға, үстірттерге, жайпақ тауларға, таулы қыраттар мен тауларға ажыратылады.

Үстірт — жазық бағытта жатқан тау жыныстар қабаттарынан құралған, тегіс бетті көтеріңкі жазықтар.

Төбелер — сырт бейнесі жұмыр, беткейлері жайпақтау, салыстырмалы биіктігі 200 м-ден аспайтын шағын оң бедер пішіндерін төбелер дейді. Морфологиялық тұрғыдан жұмыр және сопақша келген оқшауланған төбелерден басқа, қырқалар, жалдар, жондар және шоқыларға ажыратылады.

Жайпақ таулар — кең ауқымды, біршама тегіс немесе белесті келген, жайпақ жатқан немесе сәл деформацияға ұшыраған тау жыныстарынан құралған биік өлкелер. Жайпақ таулар ежелгі таулы аймақтың ұзақ уақыт тегістеліп, кейін қайта көтерілуі нәтижесінде түзілген. Бұлардың мысалы - Орта Сібір, Иран, Анадолы, Шығыс Памир жайпақ таулары.

Таулы қырат — мегапішіндердің ерекше түрі. Оның ішкі биіктік өлкесінде тау жоталары мен таулы массивтерін, жайпақ таулар мен қазаншұңқырларды, көтеріңкі жазықтар мен таулы аңғарларды біріктіретін, түп тұғырының біршама көтеріңкілігімен сипатталатын жер бетінің ауқымды аймағы.

Таулар — жоғары биіктікке (8000 м-ге және одан да жоғары) көтерілген, жер қыртысының қатпарлы және қатпарлы-жақпарлы құрылымдарымен күрделіленген теңіз деңгейіне және қоршаған жазықтармен салыстырғанда биіктік көрсеткіштері өте жиі және күрт өзгеріп отыратын жер бетінің біршама көтеріңкі аймақтары.

Бедердің жасы

Геоморфологиялық зерттеудегі негізгі мақсат - жер бедерінің морфография, морфометрия және генезисін белгілеумен қатар, оның жасын анықтау. Ал геологияда тау жыныстарының жасы жалпы геологиялық қарталардың негізгі мазмұны болып саналады. Тау жыныстарының геологиялық жасы стратиграфиялық және палеонтологиялық әдістермен анықталады. Соңғы кездері тау жыныстарының геологиялық жасы нақтылы (абсолюттік) геохронология тәсілдерімен де толықтырылуда. Геоморфологияда бедер пішіндерінің жасын белгілеу күрделі мәселе, өйткені геологиялық әдістер тек бедердің аккумуляциялық пішіндерінің жасын анықтауы мүмкін, ал денудацияланған бедер пішіндерінің жасын белгілеу қиынға түседі. Сондықтан геоморфологияда геология ғылымына үқсас бедердің "салыстырмалы" және "нақтылы жасы" туралы ұғымдар қолданылды.

Сыртқы сілтемелер

• Жер бедері Мұрағатталған 20 қазанның 2012 жылы.
• С. А. Құсайынов Жалпы геоморфология – Алматы: Қазақ университеті, 2006
• Леонтьев О.К., Рычагов Г.И. Общая геоморфология М.: Высшая школа, 1988.
• Якушева А.Ф. Геология с элементами геоморфологии.- М.: Изд. Московского университета, 1983.
• Лютцау С.В. Кружалин В.И. Учебное пособие по общей геоморфологии М.: Изд. Московского университета, 1987.
• Башенина Н.В. Формирование рельефа на земной поверхности М.: Высшая школа, 1977.
• Жандаев М.Ж. Речные долины Алма-Ата: Казахстан, 1984
• Гардинер В. Полевая геоморфология. М.: Недра, 1990, 230 с.