Көктоғай ауданы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін Көктоғай деген бетті қараңыз.

Аудан
Көктоғай
Әкімшілігі
Кіреді

Шинжәң Ұйғыр автономиялық районы, Іле Қазақ аутономиялық облысы, Алтай аймағы

Әкімшілік орталығы

Қуертіс

Тарихы мен географиясы
Құрылған уақыты

1941

Координаттары

47°13′ с. е. 89°39′ ш. б. / 47.217° с. е. 89.650° ш. б. / 47.217; 89.650 (G) (O) (Я)Координаттар: 47°13′ с. е. 89°39′ ш. б. / 47.217° с. е. 89.650° ш. б. / 47.217; 89.650 (G) (O) (Я)

Жер аумағы

32327 км²

Тұрғындары
Тұрғыны

83000 адам (2003)

Телефон коды

906

Пошта индекстері

836100

xjfy.gov.cn

Көктоғай картада

Координаттар: 47°13′ с. е. 89°39′ ш. б. / 47.217° с. е. 89.650° ш. б. / 47.217; 89.650 (G) (O) (Я)

Көктоғай ауданы (ұйғ. خْكتْكاَي ناھىيىسى; Köktoqay nahiyisi, қаз. كوكتوعاي اۋدانى; Көктоғай ауданы) немесе Фуюнь уезі (қыт. 富蕴县) — Қытай Халық Республикасы Шинжәң Ұйғыр автономиялық районы Іле Қазақ аутономиялық облысының Алтай аймағына қарасты әкімшілік-территориялық құрылым. Әкімшілік орталығы — Қуертіс кенті.

Тарихы[өңдеу]

Көктоғай 1937 жылы Бурылтоғай ауданынан жеке бөлініп шықты. 1959 жылы әкімшілік орталығы Көктоғай кентінен Қуертіс кентіне ауысты. Бұл жер аты алты Алашқа мәлім болған әйгілі,20-ғасырдың "Шыңғысханы" аталған Оспан Батыр Исламұлын дүниеге әкелген қойнауы құт дарыған киелі өлке.Қазақтың Қаны көп төгілген Қанды өлке.

  • 1946 жылы Кеңес одағы ядролық қару жасауға күш салған тұста, Көктоғайда мол уран қорын тауып, уран кенін ашады. Сол жылы Қытайда АҚШ қолдауындағы Гомин үкіметі мен Кеңес одағы қолдауындағы Компартия арасында азаматтық соғыс қайта жанданды. Құрама Штаттар Кеңес одағының ядролық қару өндіру, уран қорына ие болуына кедергі келтіру мақсатында Қытайдың Гомин үкіметі арқылы Алтайдағы төңкеріс жетекшісі Оспан батырмен байланыс орната бастайды. Нәтижесінде, Оспан батыр мен Гомин билігі қою қарым-қатынас орната бастайды. Сол жылы Оспан батыр Көктоғай мен Шіңгілдегі ел ағаларының басын қосып, жиын өткізеді. Содан бастап Көктоғай мен Шіңгіл халқы ШТР немесе біріккен үкіметке салық төлеуден бас тартады. Бұл дербестік алудың белгісі еді. Сол тұстағы үкімет басшылығындағы Дәлелхан Сүгірбаев пен Ысқақбек генерал Оспан батырды райынан қайтаруға да құлшынып көреді, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталады.
  • Әйгілі адамдары: Оспан батыр, Ізғұтты батыр...

Географиясы[өңдеу]

Жайлауы.jpg

Аудан солтүстігінде Моңғолиямен, шығысында — Шіңгіл ауданымен, батысында — Бурылтоғай ауданымен, оңтүстігінде — Чанцзы-Хуэй автономиялық аймағымен шекараласады. Шинжяң Ұйғыр Автономялы Районының терістігінде, Алтай аймағының шығысынан, Ертіс өзенінің жоғарғы ағарынан орын алған, Алтай аймақтық әкімшілік мекемесі тұрған Алтай қаласынан тасжол аралығы 237.3 километр, Іле Қазақ Автономялы Обылысының орталығы Құлжа қаласынан 1196 километр, Шинжяң Ұйғұр Автономялы Районының орталығы Үрімжі қаласынан 480 километр қашықтықта؛ солтүстігінде Моңғолиямен, Шіңгіл ауданы мен шекараласып, батысында Буырылтоғай ауданімен жалғасып, оңтүстігінде Жұңқар ойпатына сұғынып кіріп, Санжы Хұйзу(Дұңған) автономялы обылысының Шонжы, Жемсәрі сяқты аудан, қалаларімен шекараласады. Көктоғай ауданының жерінің шығысынан батысына дейінгі бойлығы 333 километр, оңтүстігінен солтүстігіне дейінгі бойлығы 133 километр, бүкіл аудан жерінің әкімшілік райондарға бөліну аумағы 33 мың 699 шаршы километр, жәйілімдіқ аумағы 54 мың 277 шаршы килөметр.

  • Көктөғәй ауданының жер бедері

Көктоғай ауданының жер бедері солтүстігі биік, оңтүстігі аласа келіп, теңіз деңгейінен биіктігі әдетте 800 метрден 1200 метрге дейін .

  • Жылдық орташа қыраусыз мезгілі 140 күн болады да,ҚХР -ның суық, ызғарлы райондардың бірі .жылдық орташа жауын шәшін мөлшері 158.3 миллиметр.
  • Көктоғәй ауданының жаратылыстық кен байлығы мол, табиғаты көркем болып, онда Таңбалы тас, Әмірсана,геологя 3 – нөмерлі кен сяқты әйгілі саяхат орындары бар.
  • Көктоғәй ауданы Азя – Еуропа ұлы құрлығының кіндік тұсында, Памирдан Бежарға дейінгі жер сілкіну қимыл өңіріне орналасқан, ұлы құрлықтың ішкі бөлегіндегі жер сілкіну жилік дәрежесі ең жоғары, қуаты ең күшті болатын өңірдің біріне жатады.

Автономялы район мен Көктоғай ауданындағы жер сілкініс бақылау тарауларының материалдарына негізделгенде Көктөғай, Тұрғын, Қарасеңгір тауы желісінде 1931 жылы 11 тамыз сағат 5 те 8 бал күшті жер сілкінген. 1976 – жылдан 1985 – жылға дейінгі 10 жылда осы районда 0.8 – 4.5 балға дейінгі жер сілкінісі 113 рет болды . Әр жылы орта есеппен 12.6 рет туылған. 0.8 балдан төменгі жер сілкінісі тоқтаусыз болып тұрады. Жер сілкінісі – көктөғәй ауданының жеріндегі елеулі апаттардың бірі.

Әкімшілік бөлінісі[өңдеу]

Көктоғай ауданы 3 кентке және 6 болысқа бөлінеді[1]:

  • Қуертіс кенті (库额尔齐斯镇)
  • Көктоғай кенті (可可托海镇)
  • Цякурту кенті (恰库尔图镇)
  • Турхун болысы (吐尔洪乡)
  • Дужэ болысы (杜热乡)
  • Курте болысы (库尔特乡)
  • Калатункэ болысы (喀拉通克乡)
  • Темайкэ болысы (铁买克乡)
  • Калабулэгэнь болысы (喀拉布勒根乡)

Дереккөздер[өңдеу]

  1. http://www.qazaqtimes.com
  1. 富蕴县-行政区划网 www.xzqh.org