Линза

Линза

Линза(нем. Lіnse, лат. lens – оптикалық шыны, әйнек) — таужыныстар мен пайдалы қазбалар жатысының жасымық тәрізді нысаны; қалындығы шетіне қарай жұқара түсетін домалақ не овал дене. Линза деп екі тегіс дөңес немесе ойыс беттермен шектелген мөлдір денені атайды (беттердің біреуі жазық болуы мүмкін). Көбіне линзалардың бетін сфералық етіп жасайды да, ал линзаның өзі сыну көрсеткіші таңдап алынатын шынының арнаулы сорттарынан жасалады.

Линзаның көптеген түрлері бар, олардың негізгілері:

1)Қос дөңес, 2)Жазық дөңес, 3)Ойыс дөңес;

4)Қос ойыс, 5)Жазық ойыс, 6)Дөңес ойыс.

Ал олардан жарық өтуі бойынша 2-ге бөлінеді:

1)Жинағыш; 2)Шашыратқыш. Егер линза өзіне түсетін оптикалық оське параллель болатын параксиалдық сәулелер шоғын жинақталатын гомоцентрлік шоққа айналдыратын болса, онда ол жинағыш линза деп аталады; керісінше жағдайда ол шашыратқыш деп аталады. Жинағыш линзаның бас оптикалық осіне параллель параксиалдық сәулелер кесіп өтетін бс оптикалық осьтегі нүкте линзаның фокусы деп аталады. Шашыратқыш линзада бас оптикалық оське параллель сәулелердің параксиалдық шоғы шашыраған шоққа айналады; осы сәулелердің созындылары бас оптикалық осьте жатқан нүктені кесіп өтеді; осы нүкте шашыратқыш линзаның фокусы деп аталады. Кез келген линзаның екі фокусы болады. Жұқа линзаның оптикалық центрінен фокусқа дейінгі аралық фокус аралығы деп аталады. Фокус арқылы бас оптикалық оське перпендикуляр жазықтықтар фокалдық жазықтықтар деп аталады. Егер линзаның екі жағында да бірдей орталар болса, онда оның фокус аралықтарының модульдері өзара тең болады.

Линзалардың негізгі кемшіліктері

• сфералық аберрация (лат. aberratio — ауытқу) — жалпақ параллель сәулелер шоғын қолданғанда линзада бір фокустың орнына бірнеше фокустың пайда болуы. Сфералық аберрацияны жою үшін

арнайы линзалар, диафрагма және линзалар жүйесі қолданылады;

• хроматтық аберрация — линзалар жарық сәулелерін фокусқа жинағанда түске боялған дақтардың пайда болуы . Жарық толқындарының сынуы олардың ұзындықтарына тәуелді (толқынның ұзындығы үлкен болған сайын оның сынуы кіші) болғандықтан аталған кемшілік байқалады. Хроматтық аберрацияны арнайы лиызалар жүйелерінің (ахроматтар мен анахроматтар) көмегімен түзетеді;
• астигматизм — линзаның ұзын және көлденең өлшемдеріне, яғни линзаның қисықтығына тәуелді болатын ақау . Егер дөңгелек линзалар қолдансақ, онда астигматизм жойылады;
• дистпорсия (лат. distorsio — қисаю) — кескіннің қисаюы. Бұл қисаю көру аймағы шегінде линзаның көлденең ұлғаюының бірдей болмауынан туады. Осы жағдайда нәрсе мен оның кескінінің геометриялық ұқсастығы бұзылады. Мысалы, линза берген квадраттың кескіні көпшік немесе бөшке тәріздес болып шығуы мүмкін. Геодезия мен ұшақтан суретке түсірген кезде дисторсияны болдырмауға ерекше назар аударылады.