Пуэбло
| Пуэбло | |
| ис. pueblo | |
 | |
| Бүкіл халықтың саны | |
|---|---|
|
~75 000[1] | |
| Ең көп таралған аймақтар | |
| Тілдері | |
| Діні | |
Пуэбло (ис. pueblo) — Америкадағы Аризона мен Нью-Мексико штаттарында тұратын үндіс халқы. Керуен-сарайларға ұқсас саз балшықтан салынған мекендерде тұрады. 1000-жылдық тарихы бар Таос-Пуэбло мекені ЮНЕСКО-ның Әлем мұралары тізіміне кірген. ХХІ ғасырдың басындағы жағдай бойынша халық саны — 75 мыңға жуық адам.
Тілі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Олар хопи, суни, керес және тано тілдерінде сөйлейді, 20 ғасырдың ортасына дейін испан тілі олардың екінші тілі болды, бірақ қазір оны ағылшын тілі алмастыруда.[2]
Діні
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Пуэблоның едәуір бөлігі католиктер, протестанттар бар. Христиандықпен бірге немесе негізгі дін ретінде олар (зуни) дәстүрлі нанымдарды сақтайды, пейотизмді (таос) ұстанушылар бар.
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Пуэблоның ата-бабалары — отырықшы егіншілікке көшкен аңшылар мен жинаушылардың жартылай отырықшы тайпалары. XIII-XV ғасырларда керес пен тано (анасази мәдениеті) ата-бабалары Рио-Гранде өзені аңғары мен оның салаларының бойына, ал ертерек хопи мен зуни — оның батысындағы шөлді үстірттер мен аңғарларды бойлай қоныстанған. Негізгі мәдени айырмашылықтар Рио-Гранде алқабындағы батыс пуэбло (хопи, зуни) мен шығыс пуэбло (тано) арасында дамыды. Керес (Рио-Гранде аңғары) аралық орынды иеленді.
1540 жылдан испандармен байланыс, 1598 жылдан — испандық отарлау басталып, үндістер күштеп христиандандыруға ұшырады. 1680 жылы пуэбло көтеріліске шықты, 1692 жылы испан билігі қалпына келтірілді (батыста әлсіреген түрінде). Пуэбло испандардан мал шаруашылығын (негізінен қой шаруашылығын), бидай мәдениетін және бау-бақшаны алды. 1848 жылы пуэбло территориясы АҚШ-қа өтті. Олар өз жерлерінің едәуір бөлігін жоғалтты, резервациялар құрылды.
XX ғасырдың екінші ширегінен бастап пуэбло кейбір ата-баба аумақтарын қауымдастықтардың бақылауына беруге қол жеткізді (соның ішінде 1970 жылы таостың қасиетті орны Блю-Лейк көлі бар аумақ). 1950 жылдардан бастап пуэблолардың (негізінен шығыс) жалпы кеңесі жұмыс істейді, оның құрамына қауымдастық жетекшілері кіреді.[3]
Кәсібі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік: Хопи мен зуни арасында құрғақ егіншілік, таноларда суармалы егіншілік. Олар жүгері, бұршақ, асқабақ, күнбағыс өсіреді. Аңшылық пен балық аулау екінші кезектегі мәнге ие. Қолөнерден — тік тоқыма станоктарында өрнекті тоқу, құйылған керамика, мыс өңдеу, күміс зергерлік бұйымдар жасау.
Қазіргі пуэблолар жалдамалы еңбекпен айналысады. Олар қой мен құс өсіреді, жеміс-жидек өсіреді, сату үшін балық аулайды. 60-70-жылдары сатуға арналған дәстүрлі қолөнердің (керамика, кескіндеме, тоқу) маңызы артты.[4]
Тұрмыс салты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Мұрагерлік басшылар болған жоқ. Жоғарғы билік ерлердің қолында болғанымен, мүлік – жер мен үй – әйелдердің иелігінде болды. Егістік алқаптары отағасы мен әйелдерге тең бөлінді. Пуэбло қауымы матрилиндік рулардан тұрады. Бір руға қатысты шектеулерді қоспағанда, күйеу жігіт пен қалыңдықты таңдау еркін. Алдын ала күйеу жігіт пен қалыңдықтың туыстары сыйлық алмасады. Дәстүр бойынша қыздар 17 жаста, ұлдар 19 жаста үйленеді. Үйленгеннен кейін күйеуі әйелінің үйіне көшіп келеді.
Типтік елді мекендер «пуэбло» (4 мың адамға дейін) — саман немесе кірпіштен жасалған, бірнеше қабаттарда орналасқан, көбінесе орталық алаңның айналасында жабылған, сыртқы қабырғалары бар көп бөлмелі ғимараттар. Тұрғын үйлер 5-6 қабаттан тұрады. Төменгі қабаттардың шатырлары жоғарғы қабаттар үшін аула ретінде қызмет етті.
Көптеген пуэблолар әлі күнге дейін көне балшықтан жасалған үйлерде тұрады.
Ерлерге арналған дәстүрлі күнделікті киім жейде және кең қысқа шалбар, былғары аяқ киім. Әйелдер үшін - оң иыққа денеге оралған жамылғы, өрнекті белдікпен бекітілген белдемше, шәлі, өкшесі жоқ ақ туфли (кең бәтеңке, етік). Күмістен жасалған зергерлік бұйымдар тән.
Испандықтар келгенге дейін пуэбло диетасы негізінен жүгері, бұршақ және асқабақтан тұрды. Жүгеріден тортильиге ұқсас шелпектер тұтынды. Пуэбло күнбағыс өсіріп, пайдаланды. Пуэбло сонымен қатар бұғыларды, бөкендерді, қояндарды, жабайы күркетауықтарды аулады және дәмдеуіштер үшін тұқымдар, жаңғақтар, жидектер жинады.
Испандық дәуірге дейінгі фольклор, дәстүрлі рәсімдер мен билер сақталған.[5]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Pueblo Indians – History & Facts. Encyclopedia Britannica.
- ↑ Үлкен Кеңестік Энциклопедия. Тексерілді, 24 шілде 2025.
- ↑ В.А.Тишков Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. — Москва: Үлкен Ресей энциклопедиясы, 1999. — Б. 430. — 930 б. — 100 000 таралым. — ISBN 5-85270-155-6
- ↑ Пуэбло. Тексерілді, 24 шілде 2025.
- ↑ Әлем халықтары/Пуэбло. Тексерілді, 24 шілде 2025.
