Соғыс

Үлгі:Infobox

Соғыс — мемлекеттер, үкіметтер, қоғамдар, әскери күштер мен әралуан топтар арасында жалғасатын қарсы жағын — жауын құртуды көздейтін қарулы қақтығыс.

Жершарылық деңгейдегі, яғни көп елдер қатысқан соғыс — дүниежүзілік соғыс деп аталады. Ал екі ел арасындағы соғыс — мемлекетаралық соғыс деп аталады. Бұдан басқа бір елдің ішкі түрлі күштері арасында немесе билігі мен қарсы топтар арасында болатын соғыс — мемлекет іші соғысы немесе азаматтық соғыс деп аталады.

Соғыс — аса қатал жазалау, қырып-жоюды көздеп, қарсы жақты бағындыруға, не қарсы жақтан қорғануға қатысты барлық шара, қимыл қолға алынады, қарсы жақты құрту мен күйрету басты нысана болады. Соғыста көбінесе арнайы соғысушы жасақ-жауынгерлер шайқас жасайды, бірақ еріктілер мен азаматтар да қатысуы мүмкін, және соғыста көбінесе бейуаз, әйелдер мен балалар жәбір көреді.

Әдеттегідей, соғыс мемлекеттік, ұлттық, топтық еріктің қатал жолдармен оппонентін құрту мақсатына талпынуы. Клаузевиц айтуынша «соғыс зорлық пен құралдар саясатының жаңа түрде жалғасымы».

Соғысты арнайы зерттейтін ғылым полемология (polemology) деп аталады. Ол ежелгі гректің полемос (polemos) — «соғыс», және логия (logy) — үйрену, зерттеу мағынасын беретін сөздерінің бірігуінен жасалған.

Кей ойшылдар соғысты адамзат табиғатының атадан жалғасатын ерекше қасиеттерінің бірі, адам табиғаты соғысқұмар деп санаса (мысалы Фридрих Ницше), басқалары оны ерекше саяси-әлеуметтік-мәдени жағдайлардан, ерекше орта мен өзара байланыстан пайда болатын құбылыс деп есептейді.

Соғыс түрлері

Қазіргі заманғы саяси-әскери ғылымда соғыстарды бірнеше белгілері бойынша жіктейді:

Қатысушылар санына қарай: жергілікті соғыс, аймақтық соғыс, дүниежүзілік соғыс;
Мақсатына қарай: әділ соғыс (қорғаныс, азаттық), әділетсіз соғыс (агрессивтік, отарлық);
Қолданылатын құралдарына қарай: ядролық соғыс, химиялық соғыс, биологиялық соғыс, ақпараттық соғыс, кибер соғыс;
Сипатына қарай: азаматтық соғыс, партизан соғысы, діни соғыс, экономикалық соғыс, қырғи қабақ соғыс;
Ұзақтығына қарай: жедел соғыс (блицкриг), ұзаққа созылған соғыс.

Соғыстың тарихи кезеңдері

Ежелгі дәуір соғыстары

Соғыс — адамзат тарихымен қатар жасасып келе жатқан құбылыс. Алғашқы ұйымдасқан қарулы қақтығыстар Месопотамия, Мысыр, Қытай және Үндістан өркениеттерінен белгілі. Б.з.д. 2500 жылдары Шумер қалалары арасындағы соғыстар туралы алғашқы жазба ескерткіштер сақталған (Құзғын тасы). Грек-парсы соғыстары, Пуни соғыстары, Александр Македонскийдің жорықтары — ежелгі дәуірдегі ең әйгілі соғыстардың қатарына жатады.

Орта ғасырлар соғыстары

Орта ғасырларда соғыстың сипаты өзгерді — рыцарьлық кавалерия, қамалдарды қоршау, крест жорықтары басты ерекшеліктер болды. Бұл кезеңде Жүзжылдық соғыс (1337–1453), Моңғол шапқыншылықтары, Реконкиста сияқты ірі соғыстар болды.

Жаңа дәуір соғыстары

Оқ-дәрінің ойлап табылуы соғыс өнерін түбегейлі өзгертті. Отыз жылдық соғыс (1618–1648), Наполеон соғыстары (1803–1815), Қырым соғысы (1853–1856) — жаңа дәуірдің ең ірі қарулы қақтығыстары.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Толық мақаласы: Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918) — адамзат тарихындағы ең ірі қарулы қақтығыстардың бірі. Соғысқа 38 мемлекет қатысып, 70 миллионнан астам адам жұмылдырылды. Соғыстың қарама-қарсы екі тарабы болды: Антанта (Ұлыбритания, Франция, Ресей империясы, кейіннен АҚШ) және Орталық державалар (Германия, Аустрия-Венгрия, Осман империясы, Болгария).

Соғыстың тікелей себебі — 1914 жылғы 28 маусымда Сараевода Австрия эрцгерцогі Франц Фердинандтың өлтірілуі болды. Бұл соғыста алғаш рет жаппай қолданылған жаңа қару түрлері — пулемёт, танк, әскери авиация, улы газ, сүңгуір қайық — соғыстың сипатын түбегейлі өзгертті. Сомму соғысы, Верден соғысы, Галлиполи операциясы — ең қанды шайқастардың қатарына кірді.

Соғыс нәтижесінде шамамен 10 миллион сарбаз және 7 миллион бейбіт тұрғын қаза тапты. Төрт ірі империя — Ресей, Германия, Аустрия-Венгрия және Осман империясы — құлады. Версаль бітімі (1919) соғысты ресми түрде аяқтады, бірақ оның қатал шарттары кейіннен Екінші дүниежүзілік соғысқа алып келген себептердің бірі болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Толық мақаласы: Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс (1939–1945) — адамзат тарихындағы ең ауқымды әрі қанды соғыс. Оған 62 мемлекет (әлем халқының 80%-ы) қатысты. Соғыс 1939 жылғы 1 қыркүйекте Нацистік Германияның Польшаға басып кіруімен басталды.

Соғыстағы екі қарама-қарсы тарап:

Одақтастар — КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Қытай және басқа 50-ден астам мемлекет;
Ось державалары — Нацистік Германия, Италия, Жапон империясы және олардың одақтастары.

Соғыстың маңызды оқиғалары:

Ұлы Отан соғысы (1941–1945) — КСРО мен Германия арасындағы соғыс;
Сталинград шайқасы (1942–1943) — соғыстағы түбегейлі бетбұрыс;
Курск шайқасы (1943) — тарихтағы ең ірі танк шайқасы;
Нормандиядағы десант (1944) — Батыс майданының ашылуы;
Хиросима мен Нагасакиге атом бомбасын тастау (1945) — соғыс тарихындағы ядролық қарудың алғаш әрі бірден-бір жауынгерлік қолданысы.

Соғыс шамамен 70–85 миллион адамның өмірін қиды, бұл сол кездегі әлем халқының 3%-ы. Холокост кезінде нацистер 6 миллионнан астам еврейді жойды. Қазақстаннан майданға 1,2 миллионнан астам адам аттанды, олардың жартысынан көбі қайтып оралмады.

Соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы (1945) құрылды, әлем екі полюстік жүйеге (АҚШ пен КСРО) бөлініп, ұзаққа созылған Қырғи қабақ соғыс дәуірі басталды.

Қазіргі заман соғыстары

XX ғасырдың екінші жартысы мен XXI ғасырда соғыстың сипаты қайтадан өзгерді. Ірі мемлекеттер арасындағы тікелей қақтығыстар сирексіді, бірақ жергілікті соғыстар, партизан соғыстары және терроризмге қарсы операциялар жиіледі. Маңызды мысалдар:

Корея соғысы (1950–1953);
Вьетнам соғысы (1955–1975);
Совет-ауған соғысы (1979–1989);
Парсы шығанағы соғысы (1990–1991);
Ирак соғысы (2003–2011);
Сириядағы азаматтық соғыс (2011-ден бастап);
Ресей-Украина соғысы (2014-тен бастап).

Қазіргі заманғы соғыстарда дрондар, кибер шабуылдар, ақпараттық соғыс және гибридтік қақтығыстар негізгі рөлге ие болуда.

Соғыстың салдары

Соғыс — адамзатқа орасан зор шығын әкелетін құбылыс. Оның негізгі салдарлары:

Адам шығыны: XX ғасырдағы соғыстарда шамамен 100 миллионнан астам адам қаза тапты;
Экономикалық зиян: инфрақұрылымның қирауы, өндірістің тоқтауы, инфляция;
Психологиялық салдар: посттравматикалық стресстік бұзылыс (ПТСР), «жоғалған ұрпақ» феномені;
Демографиялық салдар: халық санының күрт төмендеуі, босқындар толқыны;
Экологиялық зиян: табиғат ресурстарының бұзылуы, ядролық қару салдарынан радиациялық ластану;
Саяси-әлеуметтік өзгерістер: жаңа мемлекеттердің пайда болуы, империялардың құлауы, революциялар.

Соғыстың алдын алу

Біріккен Ұлттар Ұйымы негізделгеннен бері (1945) халықаралық қауымдастық соғысты болдырмауға бағытталған көптеген әрекеттер жасады:

БҰҰ Жарғысы — соғысты халықаралық дау-дамайды шешу құралы ретінде заңсыз деп жариялайды;
Женева конвенциялары (1949) — соғыс жүргізу ережелерін реттейді;
Ядролық қаруды таратпау туралы келісім (1968);
Әскери қаруды бақылау туралы халықаралық келісімдер;
Дипломатия арқылы дауларды бейбіт жолмен шешу.

Сондай-ақ қараңыз

Дереккөздер

Әдебиет

Клаузевиц К. О войне. — М.: Эксмо, 2007.
Сунь-цзы. Соғыс өнері. — Алматы, 2010.
Кеегалы М.К. Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында. — Алматы: Ғылым, 2005.
Keegan, J. A History of Warfare. — New York: Knopf, 1993.
Hobsbawm, E. The Age of Extremes: The Short Twentieth Century, 1914–1991. — London: Michael Joseph, 1994.

Сыртқы сілтемелер

Үлгі:Commons category-inline