Түлембай Дүйсебайұлы Дүйсебаев
| Түлембай Дүйсебаев | |
| Түлембай Дүйсебаев | |
| Туған кездегі есімі |
Түлембай Дүйсебаев |
|---|---|
| Туған күні |
XIX ғасырдың соңы |
| Туған жері |
Үлкен Алматы болысы, Жетісу облысы, Ресей империясы |
| Қайтыс болған күні |
XX ғасырдың ортасы |
| Қайтыс болған жері |
Қаскелең, Алматы облысы, Қазақ КСР |
| Азаматтығы | |
| Ұлты | |
| Білімі |
Верный ерлер гимназиясы |
| Мансабы |
Қоғам қайраткері, аудармашы, мемлекеттік қызметкер |
Түлембай Дүйсебаев — Жетісу өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, Алаш кеңесінің мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.[1] Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан.
Өмірбаяны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.[2] Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.[3] Тегі жағынан Ұлы жүз құрамындағы Дулат тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.[1]
Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.[3] Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.[4] 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.[4]
Саяси және қоғамдық қызметі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.[1] Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.[5] Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.[1]
Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.[6] Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.[7]
Қуғын-сүргін жылдары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.[6] Репрессия шешімімен Ресейдің Саратов қаласына жер аударылған.[6] Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.[6]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 4 Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.
- ↑ Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.
- 1 2 Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.
- 1 2 Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.
- ↑ 1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.
- 1 2 3 4 Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.
- ↑ Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.