Түрік әліпбиі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
   Түрік латын әліппесі  
A B C Ç D E F
G Ğ H I İ J K
L M N O Ö P R
S Ş T U Ü V Y
Z Â Î Û

Түрік әліппесі — 29 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе.

Бас және кіші әріптері:

A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z (Â Î Û)
a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z (â î û)


Тарихы[өңдеу]

Кеңес Одағындағы латындандыру науқаны өткізілген кезіне тән бұрын болған османлы түріктерінің араб жазуына негізделінген әліппе орнына 1928 ж. қарашаның 1 № 1353 Түрік әліппесін қабылдау және жүзеге асыру Заңы бойынша енгізілген.

Әріп кестесі[өңдеу]

Әріп IPA қазақша кирил
транскрипциясы
A a [a] а
B b [b] б
C c [ʤ͡] дж
Ç ç [ʧ͡] ч
D d [d] д
E e [e] э, е(k,g,l-дан кейін)
F f [f] ф
G g [g] г
Ğ ğ [ɣ] ғ; Дыбыстар деген бөлімді қараңыз
H h [h] һ
I ı [ɯ] ы
İ i [i] и
J j [ʒ] ж
K k [k], [] к
L l [l], [] л
M m [m] м
N n [n] н
O o [o] о
Ö ö [ø] ө
P p [p] п
R r [r] р
S s [s] с
Ş ş [ʃ] ш
T t [t] т
U u [u] у
Ü ü [y] ү
V v [v] в
Y y [j] й; ya, yu/yü, ye (я, ю, е) әрптерімен жазылады
Z z [z] з

Дыбыстар[өңдеу]

Ğ (yumuşak ge)[өңдеу]

Негізінде <ğ> әрпі этимологиялық [ɣ] дыбысын көрсету жөн, бірақ әдеби айтылуында алдындағы дауысты дыбысты ұзартады және келесі дауыстыны үндестіреді. Бұл әріп сөздің нағыз басында кездестірілмейді.

Нүктелі İ мен нүктесіз ı[өңдеу]

Нүктелі İ мен нүктесіз I әріптері дара боп табылады. Нүктесіз ı кіші әрпініне сәйкес бас әрпі I болады және де нүктелі i кіші әрпініне сәйкес бас әрпі İ болады. (Алғашқы заңда нүктелі İ әрпі нүктесіз I алдында болған, қазіргі реттеуде орны алмастырылған.)

Сирконфлексті â, î және û[өңдеу]

Сирконфлекс қойылған <â>, <î> және <û> өте сирек кездесетін міндетті емес әріптері, <a>, <ı> және <u> әріптерінің нұсқалары деп табылады. Бұлар алдыңғы дауыссыз дыбысты палатализциялануын (жұмсартуын) көрсету үшін пайдаланылады (мысалы «kar» /kar/ мағынасы «қар», «kâr» /car/ мағынасы «пайда», «олжа»). Араб, парсы тілдерінен алынған кірме сөздерінде даустылардың ұзартылғанын көрсетеді.

Q, W, X күйі[өңдеу]

Түрік әліппесінде Q, W, X деген әріптері мүлдем жоқ, олардың орнына тиісінше K, V, KS әріптері пайдаланылады.