Уянь-Гюйди
| Воянь-Цюйди қыт. 握衍朐鞮 (Wòyán Qúdī) | ||
| Лауазымы | ||
|---|---|---|
| ||
| б.з.д. 60 жылы — б.з.д. 58 жылы | ||
| Ізашары | Сюйлюй-Цюаньцюй | |
| Өмірбаяны | ||
| Азаматтығы | Ғұн мемлекеті | |
| Діні | Тәңіршілдік | |
| Дүниеге келуі | Белгісіз | |
| Қайтыс болуы | б.з.д. 58 жылы | |
| Династия | Синьлуань (Ғұн шаньюйлерінің әулеті) | |
| Туған кездегі есімі | Туцитан (屠耆堂) | |
| Әкесі | Батыс чжуки-князь (есімі белгісіз) | |
| Жұбайы | Чжуанькюй яньчжи | |
| Балалары | Есімі белгісіз ұлы (югянь-князь) | |
| Шайқасы | Ғұн азамат соғысы (б.з.д. 60–58 жж.) | |
өңдеу  | ||
Воянь-Цюйди (қыт. 握衍朐鞮, пінйін: Wòyán Qúdī; туған кездегі есімі — Туцитан; туған жылы белгісіз — б.з.д. 58 жылы қайтыс болған) — б.з.д. 60–58 жылдары билік еткен ғұн шаньюйі. Ол Мөде тәңірқұтының тікелей ұрпағы, Ушилу шаньюйдің шөбересі болған. Сарай ішіндегі саяси топтың қолдауымен таққа отырып, рулық ақсүйектермен күрес жүргізді. Түпкілікті қолдаудан айырылып, биліктен тайдырылған соң өзіне-өзі қол жұмсаған[1].
Шығу тегі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Туцитан Ушилу шаньюйдің шөбересі болған. Оның атасы кішкентай кезінде тақтан тыс қалып, кейіннен әкесі Батыс чжуки-князь лауазымына ие болады. Туцитан бұл титулды әкесінен мұраға алды.
б.з.д. 60 жылы Сюйлюй-Цюаньцюй шаньюй қайтыс болғаннан кейін, Туцитан оның жесірі Чжуанькюй яньчжимен жақын қарым-қатынас орнатады (ғұн салты бойынша әйелдер мұрагерлікпен берілетін). Саяси ықпалды яньчжи өзінің ағасы Дулунки князьбен бірігіп, Туцитанды «Воянь-Цюйди» деген атпен шаньюй деп жариялайды. Алпауыт ғұн князьдарының құрылтайы бұл шешімді ресми түрде бекітуге мәжбүр болды[1].
Билік жүргізуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Саяси тұрақтылықты көздеген шаньюй Хан империясымен бітімгершілік келісім жасауға ұмтылды. Ол өзінің туған бауыры Шэнчжиді (Иньюжо-князь) Хан Сюань-ди императорының сарайына елші етіп жібереді.
Сонымен қатар Воянь-Цюйди ішкі саясатта қатал реформалар бастады:
- Алдыңғы шаньюйдің барлық кеңесшілерін өлім жазасына кесті.
- Өзін билікке алып келген Дулунки князьді бас уәзір (бірінші министр) етіп тағайындады.
- Бұрынғы билеуші әулеттің барлық туыстарын елден қуды.
Бұл қуғын-сүргіннен сескенген бұрынғы шаньюйдің ұлы Цзихоушань батысқа қарай қашып, жичжо-князь Сяньхяньшаньды паналайды. Сяньхяньшань да кезінде Хулугу шаньюй оған тақты өсиет еткенін, бірақ князьдар бұл шындықты жасырып қалғанына ренжіп жүрген болатын. б.з.д. 59 жылы Сяньхяньшань мен Цзихоушань өз қарамағындағылармен Қытайға өтіп кетеді. Император оларды қабылдап, Сяньхяньшаньға «гуйдэхоу» лауазымын береді.
Бұған жауап ретінде Воянь-Цюйди жичжо-князь қызметіне өзінің туысы Босюйтанды қойып, Сяньхяньшаньның елде қалған бауырларын өлім жазасына кеседі. Кейінірек югянь-князь қайтыс болғанда, шаньюй бұл орынға өз ұлын тағайындады. Бірақ бұл шешімге наразы болған ру ақсақалдары бағынудан бас тартып, югянь руы шығысқа қарай көшіп кетеді. Оларды күшпен қайтару үшін жіберілген 10 мыңдық атты әскер жорықта жеңіліске ұшырап, жасақтың басым бөлігінен айырылады[1].
Көтеріліс және қаза табуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Шаньюй де, оның тақ мұрагері де ғұн князьдарына өте қатал болды. б.з.д. 58 жылы ухуань тайпалары Гуси-князьге шабуыл жасап, ол үлкен шығынмен әрең қорғанып қалады. Алайда Воянь-Цюйди князьді қолдаудың орнына, оған қаһарын төгеді. Жазадан қорыққан Гуси-князь басқа да билікке наразы ақсүйектермен астыртын уағдаласып, Сюйлюй-Цюаньцюйдің ұлы Цзихоушаньды Хуханье деген атпен шаньюй деп жариялайды[1].
Хуханье 40-50 мыңдық қол жинап, Воянь-Цюйдиге қарсы аттанады. Мятежшілердің жақындағанын естіген шаньюйдің әскері жан-жаққа тарап кетеді. Воянь-Цюйди Батыс чжуки-князьден көмек сұрағанымен, ол: «Сен тым қатал болдың, енді жалғыз өзің өл», — деп бас тартады. Оның ең жақын адамы Дулунки де майдан даласынан қашып кетеді.
Мүлдем дәнекерсіз, жалғыз қалған Воянь-Цюйди тығырыққа тіреліп, өзіне-өзі қол жұмсайды (өзін өлтіреді)[2].