Қаған
Қаған (орта моңғолша: qaɣan, көне түркіше: 𐰴𐰍𐰣 qaɣan, қазақша: қаған) — моңғол, түркі және басқа да бірқатар халықтарда қолданылған ең жоғарғы императорлық атақ. Бұл атақ император дәрежесіне тең саналып, қағанатты (империяны) билеген жоғарғы әміршіге берілген.[1] Әйел баламасы — қатын (хатұн).[2]
Кейде бұл атақ «хандардың ханы» немесе «патшалардың патшасы» деп те аударылады.[3] Қазіргі моңғол тілінде бұл сөз хаан түрінде айтылады, өйткені ғ дыбысы айтылмайтын деңгейге дейін әлсіреген. Түрік тіліндегі Kağan, Hakan және Kaan атаулары бүгінде кең таралған ер адамдар есімдері болып табылады.[4] Батыс әдебиетінде, әсіресе Моңғол империясы тарихына қатысты еңбектерде, бұл атақ көбіне Ұлы қаған (Great Khan, Grand Khan) деп беріледі. Бұл моңғолдың Yeke Qaɣan («Ұлы қаған») атауының аудармасы болып саналады.[5]
Этимологиясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]«Қаған» сөзінің шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген зерттеушілер бұл атау алғашында жужандардың (жуань-жуаньдардың) тілінен енген болуы мүмкін деп есептейді.[6] Кейбір ғалымдар бұл атауды ғұндардың қытай жылнамаларында кездесетін титулымен байланыстырады, ал басқалары оның көне моңғол немесе көне түркі негізден шыққанын айтады.[7] Лингвист Александр Вовин қаған сөзін енисей тілдеріндегі «үлкен», «ұлы» мағынасын білдіретін түбірмен байланыстырады.[8] Сонымен қатар кейбір зерттеушілер оның түп-төркіні шығыс иран тілдеріндегі «өзін-өзі билеуші», «әмірші» мағынасындағы сөздермен сабақтас болуы мүмкін деген пікір ұсынады.[9]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]«Қаған» атағы туралы ең алғашқы мәліметтер III ғасырдың соңында сәнбей тайпаларына қатысты қытай деректерінде кездеседі.[10] Кейін бұл титулды алғаш мемлекеттік деңгейде қолданған ел Жужан қағанаты болды. Жужандар өз билеушілерін бұрынғы ғұндардың шаньюй атағының орнына қаған және хан деп атай бастады.[11]
Кейіннен бұл атақты Түрік қағанаты, Ұйғыр қағанаты, Моңғол империясы және басқа да көшпелі мемлекеттердің билеушілері қабылдады. Моңғол империясы ыдырағаннан кейін де Юань империясы мен Солтүстік Юань билеушілері қаған атағын сақтап қалды.[12] Сондай-ақ бұл титулды Авар қағанатының билеушілері де қолданған. Еуропалық деректерде ол Cagan, Cacano немесе Gaganus түрінде латынша жазылып, Карпат өңірін билеген авар әміршілеріне қатысты пайдаланылды.[13]
Моңғол қағандары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]«Моңғолдардың құпия шежіресі» еңбегінде қаған және хан атақтары нақты ажыратылған. Онда тек Шыңғыс хан мен оның тікелей мұрагерлері ғана «қаған» деп аталады, ал басқа билеушілерге хан атағы қолданылады.[14]
Моңғол тілінде қаған (хаан) атағы сөзбе-сөз «ұлы билеуші», «жоғарғы әмірші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атаққа «йеке» («ұлы») сөзі қосылып, Йеке қаған («Ұлы қаған», «Ұлы император») түрінде де қолданылған.[15]
1260–1264 жылдардағы Төле әулетінің азамат соғысы мен Құбылай хан қайтыс болғаннан кейін (1294) Моңғол империясы саяси жағынан ыдырай бастады. Соған қарамастан, Юань империясының (1271–1368) императорлары Ұлы қаған (Их қаған) атағын сақтап қалды және сонымен қатар Қытай императоры титулын иеленді.[16] Юань әулеті құлағаннан кейін де бұл атақ Солтүстік Юань билеушілері тарапынан қолданылуын жалғастырды.[17] Осыған байланысты Юань мемлекеті кейде Ұлы қаған империясы деп аталады. Ол батыстағы тәуелсіз моңғол мемлекеттері — Шағатай ұлысы, Алтын Орда және Елхан мемлекетімен қатар өмір сүрді. Солардың ішінде тек Илхан мемлекеті ғана Юань қағандарының жоғарғы билігін ресми түрде мойындады, бірақ іс жүзінде дербес саясат жүргізді.[18] Кейін Юань императорлары қалған үш моңғол хандығымен бейбіт қатынас орнатып, олардың атаулы жоғарғы билеушісі ретінде танылды. Бұл үстемдік бұрынғы қағандардың шынайы билігімен тең болмағанымен, Юань әулеті 1368 жылы құлағанға дейін бірнеше ондаған жыл бойы сақталды.[19]
Моңғол империясы ыдырап, Юань әулеті құлағаннан кейін Моңғолияда саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. Даян хан (1464–1517/1543) императорлық билікті уақытша қалпына келтіріп, Моңғол үстіртіндегі қағанның беделін қайта көтерді. Алайда ол өз иеліктерін ұлдары мен туыстары арасында үлестіргеннен кейін мемлекет қайтадан бытыраңқы жағдайға түсті.[20] Чахарлардың соңғы қағаны Лигдан хан 1634 жылы Кейінгі Цзинь мемлекетімен соғыс кезінде қайтыс болды.[21] Қазіргі моңғол тілінде хаан және хан сөздерінің мағынасы бір-бірінен ажыратылады, ал ағылшын тілінде бұл айырмашылық көбіне сақталмайды. Сонымен қатар хаан сөзі жалпы «патша» немесе «император» мағынасында да қолданылады.
Моңғол империясының алғашқы қағандары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Шыңғыс хан (1206–1227)
- Үгедей хан (1229–1241)
- Күйік хан (1246–1248)
- Мөңке хан (1251–1259)
Түркі халықтарында
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қаған атағы Ашина әулетімен және олардың мұрагері болған Түрік қағанаты, Хазар қағанаты сияқты түркі мемлекеттерімен тығыз байланысты болды.[22] Ұсақ билеушілерге, әдетте, дәрежесі төменірек хан атағы берілді.[23]
Қаған атағының түрікше нұсқасы — Hakan. Бұл атақ Осман сұлтандарының ресми толық титулдарының құрамына енді. Осман билеушілері өздерін «екі құрлық пен екі теңіздің қағаны» (Hakan ül-Berreyn vel-Bahreyn) деп атаған.[24] Бұл титул Осман әулетінің бұрынғы мемлекеттердің заңды мұрагері ретіндегі мәртебесін білдіруге арналған еді.
Осман империясында
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]XIV ғасырдан бастап Осман империясының билеушілері империяның соңына дейін негізінен шаһ және хан титулдарын қолданды.[25] II Мехмет пен I Сүлеймен сияқты сұлтандар өздерінің ресми титулдарының қатарында «екі теңіздің қағаны» атағын да пайдаланды.[26] XV ғасырдың басында тарихшы Языджыоғлы Әли Осман әулетінің тегін аңызға айналған Оғыз қағанға дейін жеткізіп, осман сұлтандарының басқа түркі билеушілерінен жоғары мәртебесін негіздеуге тырысты.[27] Бұл тұжырым I Баязидтің Темірмен саяси тартысында да пайдаланылды.[28]
Қытай қағандары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Сондай-ақ қараңыз: Боғдыхан
Қытайдың «Вэй кітабы» (Wei Shu) жылнамасында қаған (可汗) мен хуанди (皇帝, император) атақтары мағыналас деп көрсетілген.[29] Таң әулетінің императоры Таң Тайцзун Көк түріктерді жеңгеннен кейін Тянь кэхань («Аспан қағаны») атағына ие болды.[30] 665–705 жылдар аралығында түркі тайпалары Таң императорларын қаған ретінде таныды. VIII ғасырда Тоқарстанның ябғуы мен Ташкент билеушісі де өз хаттарында Таң императоры Сюаньцзунды «Аспан қағаны» деп атаған.[31]
Ортағасырлық түркі-парсы әдебиетінде Қытай билеушісі Қытай қағаны (Khāqān-i Chīn) деп аталды. Бұл атау Әбілқасым Фирдаусидің XI ғасырдағы «Шахнама» эпосында да кездеседі.[32] XVIII ғасырда Цинь империясы Ішкі Азияны жаулап алғаннан кейін түркі мұсылман халықтары Цин императорларын да «Қытай қағаны» деп атай бастады.[33]
Славян халықтарында
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]X ғасырдың басында Русь билеушілері де қаған атағын қолданған. Бұл туралы 903–913 жылдары өмір сүрген парсы географы Ахмад ибн Руста жазып қалдырған.[34] Бұл дәстүр XI ғасырда да сақталған. Киев митрополиті Иларион Киевтік өз еңбектерінде Ұлы Владимир мен Дана Ярославты қаған деп атаған. Сондай-ақ Киевтегі Әулие София соборы қабырғасындағы граффитиде де Святослав II Ярославич дәл осы атақпен аталады.[35]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Khagan. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ KATUN. Encyclopaedia Iranica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Khagan. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Khagan. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Mongol Empire. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ ROURAN. Encyclopaedia Iranica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Xiongnu. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Yeniseian Languages. Encyclopaedia Iranica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ SAKA. Encyclopaedia Iranica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Xianbei. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Rouran. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Yuan dynasty. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Avar. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ The Secret History of the Mongols. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Khagan. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Yuan dynasty. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ History of Mongolia. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Il-Khanid dynasty. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Mongol Empire. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Dayan Khan. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Ligdan Khan. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Göktürk. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Khagan. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Ottoman Empire. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Ottoman Empire. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Mehmed II. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Oghuz. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Bayezid I. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Wei dynasty. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Taizong. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Tang dynasty. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Shahnameh. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Qing dynasty. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Kievan Rus. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.
- ↑ Yaroslav I. Encyclopaedia Britannica. Тексерілді, 2 тамыз 2026.