Қой

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Қой
Бір қора қой
Бір қора қой
Амандық күйі
Үй жануары
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Жануарлар
Жамағаты: Хордалылар
Табы: Сүтқоректілер
Сабы: жұптұяқтылар
Тұқымдасы: Қуысмүйізділер
Кіші тұқымдасы: Caprinae
Тегі: Ovis
Түрі: O. aries
Екі-есімді атауы
Ovis aries
Linnaeus, 1758
Патагония, Аргентина қойларының

Қой (лат. Ovis aries) — қуысмүйізділер тұқымдасына жататын, күйіс қайыратын жұптұяқты мал.

Қой неолит дәуірінде қолға үйретіле бастаған жабайы қойлардан (арқар және муфлон) шыққан.

Дүние жүзінің 170-тен аса елінде 650-дей қой тұқымдары мен тұқымдық топтары бар. Қойдың дене ұзындығы 60 – 110 сантиметр, шоқтығының биіктігі 55 – 100 сантиметр. 12 – 15 жыл тіршілік етеді. 5 – 7 айлығында жетіледі, 15 – 18 айында ғана күйекке жіберіледі. Саулықтарының буаздық мерзімі 145 – 155 тәулікке созылады. Көпшілігі жалқы, кейде егіз туады. Отар – бірге бағып- күтуге арналған қой тобы. Бір отардағы қой саны жасына, жынысына, басқа да ерекшіліктеріне байланысты алты жүз бен мыңның арасында болады. Үлкен фермаларда, шаруашылықтарда қойларды саулық, тұсақ, тоқты, ісек, қошқарлар отарына бөледі. Биязы жүнді және асыл тұқымды қозыларды үш жарым төр айларында, қылшық жүнді үш төрт айлығында бөліп, отар құрады. Еркек және ұрғашы тоқтылардан бөлек отар жасалынады. Жас төлдерден құралған отарларды бөлек жақсы жайылымдарға жаяды, жеммен үстеп қорректендіреді. Отарлар бір- бірімен араластырылмайды, үш төрт адамнан құралған малшылар (шопандар) бағып күтеді. Қозылар 1,5 айлығында отармен бірге бағылады, 3 – 4 айлығында енесінен айырып, еркек және ұрғашы қозыны жеке отарға бөледі. Қ-ды жасына қарай қозы, марқа қозы, тоқты, ісек, тағыда басқа деп атайды; төлдеген қойлар – саулық, 1 жыл төлдемеген қойлар – қысыр, бірнеше жыл төлдемегендерін – ту қой деп атайды.

Қойлар

Қошқарлар мен саулықтардың орташа тірідей салм. 70 – 140 килограмм; 50 – 70 килограмм тартады. Олардан тиісінше 10 – 15; 4 – 8 килограмм (биязы жүнділерінен) 7 – 10; 3 – 6 килограмм (биязылау жүнділерінен); 4 – 6; 2 – 4 килограмм (ұяң және қылшық жүнділерінен) жүн қырқылады.
Қазақстан қой өсірілетін қой тұқымдары: қазақтың етті-биязылау жүнді қойы, қазақтың оңтүстік мериносы, қазақтың арқар-мериносы, қазақтың ұяң жүнді құйрықты қойы, қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы, қазақтың биязы жүнді қойы, қазақтың қылшық жүнді құйрықты қойы, ақжайық қойы, ақсеңгір қойы, алтай қойы, еділбай қойы, дегерес қойы, кавказ қойы, цигай қойы, қаракөл қойы; тұқымдық топтары – қарғалы қойы, сараджа қойы. қойдың жаңа типтерін шығару жұмысында линкольн қойы, ромни-марш қойының тұқымдары пайдаланылады.

Үй қойларының ата-тегінің үш түрлі атауы бар. Олар муфлон, арқар (немесе аргал) және жабайы қыр қойлары болып табылады. Олардың ертеде қолға үйретілгендерінен үй қойларының түрлері пайда болған. Жабайы қойдың көз алды мен бақайының аралықтары безді келіп, басы құйқалы, жазық маңдайлы болады. Қошқарлары иір мүйізді, ірі, қылшық түкті, дөңгелек құйрықты, сида, ұзын сирақты. Олардың қысқы қоректері ағаш қабықтары мен көк шырпылар және құрғақ шөптер. Басқа түліктерге қарағанда, қой қолға үйретуге өте қолайлы келген. Жабайы қой тұқымдарын адам баласы көптеген уақыт алып, бағып-қағып қолға үйретті, үй қойы етіп, жерсіндірді, ауа райына көндіктіріп, дағдыландырды, содан қой түлігі атанды. Қолға үйренген үй қойларының да тұқымдары әр түрлі болып келеді. Солардың бірі — қазақы қой. Қазақы қойлар бертін келе тұқымдарына қарай, өскен жеріне, тұқымына, өсімталдығына, түр-түсіне, жүніне, құйрық, бас, құлақ, бітістеріне, жасына, мінез-әдеттеріне, тағы басқадай ерекшеліктеріне байланысты аталған. Мысалы: шаруалар қойды жасына қарай: үлкен (сақа) қошқар, азбан, ісек, дөнен қой, құнан қой, саулық, тұсақ, тоқты, марқа қозы деп атаса, жынысына қарай; еркек қой, ұрғашы қой, (тоқтышақ), еркек тоқты, ұрғашы тоқты, еркек марқа, ұрғашы марқа, еркек қозы, ұрғашы қозы, т. б. деп атайды.

Қойға қойылатын атаулар[өңдеу]

Күй жайына, төлдеу уақытына, жынысына, жасына, сауылуына, желін, емшек бітісіне, дене бітіміне, шағылысу мерзіміне, мінезіне және жүн бітісіне байланысты болып келеді.

'Күй-жайына қарай аталуы'[өңдеу]

Ту тұсақ қой. Бұл атаудың бірінші сөзі — тұсақтың қошқарға шағылыспай қалған, шағылысса да, төлдемегенін көрсетеді, ал екінші сөзі ұрғашы қойдың екіден үшке шыққан жасын білдіру үшін қолданылады. Бағылан қой. Бұл атау қойдың аса семіргенін, куйлілігін білдіреді. Шүйделі қой. Қойлардың күзге қарай семіріп, желке майы шығыңқырап кеткені. Көмген (олжа) қой. Бұл атау жазға қарай қырқылып тірі жүні шығып жетілмей жүрген арық қойлардың қатты қара жаңбырлы күндері, жерге басын шығара құрғақ топырақпен су өтпейтіндей етіп көміліп, жауыннан аман алынып қалғанын білдіреді. Сары тіс қой. Қойдың қошқардан қысыр қалмай, төрт-бес қоздаса да азбайтын, сүті бірқалыпты болатын, кысқа төзімді келетіні. Төрт тісті саулық. Бұл атау біріншіден, саулықтың қошқардан қысыр қалмай төрт қоздағанын білдірсе, екіншіден, төрт төлдеген соң, сүті қайтып, арықтап кәртейетін, тұқымы жаман деген мағынада айтылады.

Төлдеу уақытына байланысты аталуы[өңдеу]

Күйек қашқан қой. Саулық қойдың қараша айында кошқардың беліне байланған киіз күйегі алынғаннан кейін, шағылысып кеткені. Арамза қой. Қойдың мерзімінен бұрын қошқарға шағылысып, қыс ішінде қоздайтыны.

Жынысына байланысты аталуы[өңдеу]

Саулық қой. Үш жастан жоғары төлдейтін қой. Сауулы қой. Қозысы өліп немесе қозысын қасқыр жеп қойған саулық қойдың қозысыз сауылатыны. Қортық (шартық) қошқар. Бұл атау тұқымы жаман, қошқар болуға жарамсыз деген мағынаны көрсетеді. Тоқты қошқар. Бұл тоқтының жас қошқар екенін көрсетеді.

Жасына байланысты атаулар[өңдеу]

Күйек қозы. Біріншіден, қошқардың беліндегі күйегі (тоқымдай киіз) алынғаннан кейін, шағылысуынан пайда болған төлді білдіреді, екіншіден, мерзімінде (уағында) туған қойдың алты айға дейінгі қозысы деген мағынада қолданылып тұр. Сары аяқ марқа. Бұл атау, біріншіден, тамыз, қыркүйек айларында туған қозыны білдірсе, екіншіден, оның сәуір, мамыр айларындағы туған қозыдан бұрын есейіп, өсіп, жетіліп піскен семізі, жеті-сегіз айға толған ірісі, үлкені деген мағынаны білдіреді. Лақ қозы. Алты айға толған жас қозысы өлген қойға теліп жіберілгені. Бағлан қозы. Ерте туып, жақсы семірген қозы.

Сауылуына байланысты атаулар[өңдеу]

Үріптеу (үріптей сауу). Қойдың қозысы емізілмей сауылуы. Жебу (жебей сауу). Қозыны емізбей тұрып, бір рет сауып алып, сосын көп уақыт өтпей екінші рет сауылатыны. Астынан идіру (идіріп сауу). Қойды үріптеп алғаннан кейін, қозысын емізе отырып, идіріп сауу. Жанай идіріп сауу. Қозыны еркін емізіп қоя бермей, жанастырып "барып, қой исінген кезде саууды айтады.

Желін мен емшек бітістеріне байланысты атаулар[өңдеу]

Сапты аяқ (сопақ) желін. Сапты аяқ тәрізді қойдың желіні. Кесе желін. Қойдың желінінің төңкерілген кеседей болып біткені. Бұл атау теңеу ретінде айтылады. Талтақ емшек қой. Қой емшегінің бітісі екі жағына қарай қисая біткенін, алшақтығын білдіреді. Түймелі (қос) емшек қой. Бұл атау қой емшегінің жанында немесе түбінде емшек тәрізді келген кішкене түйме емшексымақтың барын көрсетеді.

Дене бітісіне байланысты атаулар[өңдеу]

Үкі бас қой. Қойдың қозы күнінен бастап, бос жүндері үкінің басына ұқсас ербие түсіп, екі шекесінің үстін ала тіктеу шыққан кішірек екі айдары барын білдіреді. Тұлымды қой. Бұл атау қойдың екі шекесінің үстін ала мүйіз орнына тұлым сияқты біткен ұзындау, екі көзін баса келген жалбыраған жүні бар деген мағынаны білдіреді. Түймелі қой. Қойдың тамақ терісінің сыртын ала пайда болған жұмыр түйме тәрізді екі қатар біткен салпыншақ кішкене түймедей безі бар деген мағынада. Шұнақ қой. Бұл қойдың екі құлағы өте кішкене бүрісіңкі келгенін білдіреді. Салпаң құлақ қой. Қойдың құлағы ұзын келгені. Үш мүйізді қой. Әдетте, қойда екі мүйіз болады. Кейде тым сирек болса да үш мүйізді қойды кездестіреміз. Осыған қарап «үш мүйізді қой» деген атау қалыптасқан. Топал қой. Мүйізі жоқ қой. Арқар мүйізді қой. Бұл қойдың (қошқарының) жабайы ата-тегінің мүйізіне ұқсас біткен мүйізі бар деген мағынада. Тегене құйрық. Қойдың құйрық бітісі аумақты болып, тірсегіне жетпей, белдемесінен ұштаса (тұтаса) келіп, үлкен тегенеге ұқсас екенін білдіреді. Қалақ құйрық. Бұл атау қойдың құйрық бітісі жалпақ қалаққа ұқсас жұқалау келіп, тірсегіне түспей, тек санының ойынды етін баса, кемерлене келгенін білдіреді. Таңқыш (таңқы) құйрық. Бұл атау қойдың бітісі жар қабақтау келіп, белдемесіне таман бейімделіп тұрғанып білдіреді. Салпы құйрыққой. Құйрығының түп жағы жіңішкелеу болып белдемеден төмен түсе бітіп, төменгі екі жаны сыртына қарай шығыңқы келіп, тірсегін немесе санын соға біткенін білдіреді.

Шағылысу мерзіміне байланысты атаулар[өңдеу]

Тоқты қашқан. Ұрғашы қозының күйлігінен алты айында қошқарға шағылысып, бір жасында қоздағапын білдіреді. Арамза қашқан. Бұл атау біріншіден, «уақытынан бұрын» деген ұғымды білдірсе, екіншіден, қошқарға шағылысып (қашып) кеткен, ерте қоздайды деген мағынада қолданылады.

Жүн бітісіне байланысты атаулар[өңдеу]

Тірі жүн. Қойдың қалың болып ұйысқан қысқы жүнінің астынан жаз шыға жаңадан шыққан жүнін және сол ұйысқан жүнінің көтеріліп қырқылғаннан кейін шығып келе жатқан жүні. Боздақ. Қойға қарата қолданғанда, оның «тірі жүн» деген мағынасында. Өлі жүн. Қойдың қырқылатын уақытқа дейін түспеген, біріне-бірі жабысып қалған ұйысқақ жүні. Өлі жүн мата жасауға жарамсыз келеді. Ол морт, қатты болады, бояу алмайды. Жабағы жүн. Қойдың терімен, шайырымен өзара кірігіп, ұйысып тұтасқан жүні. Биязы жүн. Өте майда, жұмсак, әрі созыл- гыш, әрі мықты келетін қойдыц жүні. Қозы жүн. Биязы жүнді қойдың бір жасқа дейінгі қозыларының жүнінде кездесетін талшықтар. Қозы жүн өте ұзындығымен, талшықтарының жуандығымен және бұйрасынын аздығымен көзге түседі. Жабын жүн. Қойдың сирақтарында, жақтарында, құйрығы мен құрсағында өсетін қыска, тықыр жүні. Күзем жүн. Қой мен қозының күз айында (қыркүйекте) қырқылатын жүні. Қарын жүн. (кіші күзем). Қозының туғандағы жүні. Маусым айында қозының ең алғашқы жүні қырқылады, бұл қарын жүн деп аталады. Күзем айы (үлкен күзем). Қыркүйек айы. Бұл айда қойдың жабағы жүні мен қозының қарын жүнінен кейін тағы қырқылады. Күйек айы. Қараша айы. Ертеректе осы айдың он-он бесінде қошқардың беліне байланған күйегін алатын болған. Ал қазіргі уақытта қошқардың күйегін қазанда немесе қарашаның бірі мен бесі аралығында алған. Төл айы. Сәуір, мамыр айларын айтады.

Қойдың топ-түрлеріне байланысты атаулар[өңдеу]

Қойды негізінде төмендегідей үшке бөліп айтады: - Ұрғашы қой. - Еркек қой. - Қозы. Осы үш топқа бөлінген қойларды (қозыдан басқаларының әрқайсысын) өзара екіге бөледі. Ұрғашы қойлар: - қозылы қойлар; - ұрғашы бойдақ қойлар. Еркек койлар: а) қошқарлар; б) еркек тоқтылар, ісектер.

Саулық қойлардың атаулары:[өңдеу]

Саулық. Қоздайтын қойлардың барлығын осылай айтады. Буаз қой. Күзде қошқарға тоқтап (шағылысып) кеткен қой. Қашып кеткен қой бес ай он күнде төлдейді. Саулық қой. Қозысы бар немесе қозысыз сауылатын қой. Қозылы тұсақ. Қозысы бар ұрғашы тоқтының екі жастан асқаны. Қозылы тоқты. Ұрғашы тоқтының қошқарға шағылысып кетіп, бір жасында қоздағаны. Тоқтылы қой. Сәуір, мамыр айларындағы төлдеген қойдың қозысы алты (қыркүйек) айға толғаны. Шар саулық. Қозысы сойылып, немесе өліп басқа қойдың қозысына телінбей семірген орта жастағы қой. Кенже тоқты. Ұрғашы қозының кошқарға кеш шағылысып, бір жасында (мамыр айының аяғында не маусым, шілде айларының ішінде) төлдегені және кенже туған қозының алты айдан асқаны. Алты тісті саулық. Қойдың қошқардан қысыр қалмай, бес-алты қоздайтыны. Сары қарын (саулық) қой. Саулық қойдың жеті-сегіз қоздағаны. Шар қой - «шар саулықтың» мағынасымен бірдей. Төл қой деп қозысы өлген қойды басқа қойдың қозысына телігенін айтады. Тоқтаған қой. Қошқарға тоқтап, қашып кеткен қойды және он екі жасқа келген қойдың қошкарға шағылысканда коздамайтындығы. Қой он екі-ақ жас жасайды.

Түсініктемелер[өңдеу]

Қой шаруашылығы әлемнің көп елдерінде байырғы заманнан кең тараған кәсіптердің бірі.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. “Балалар Энциклопедиясы”, V-том