Еңбекшіқазақ ауданы

 Басқа мағыналар үшін, Еңбекші қазақ деген бетті қараңыз.

Еңбекші қазақ ауданы
Елі	Қазақстан
Қазақстан әкімшілік бірліктері	Алматы облысы
Аудан орталығы	Есік қала
Жұрты (2010[1])
— Бүкілі	263 907
Уақыт белдеуі	Астана уақыты (UTC+6)

Еңбекшіқазақ ауданы – Алматы облысының оңтүстік бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 9,7 мың км². Тұрғыны 204,8 мың адам, орташа тығыздығы 1 км-ге 21,1 адамнан келеді (2006). Аудан жеріндегі 80 елді мекен 1 қалалық және 24 ауылдық әкімшілік округтерге біріктірілген. Аудан орталығы – Есік қаласы Еңбекшіқазақ ауданының оңттүстігін Іле Алатауының Қараш, шығысын, оңтістүгін-шығысын Бақай тауы, Сарытау, Сөгеті, Торайғыр таулары, қиыр шығысын Сөгеті жазығы алып жатыр. Ауданның ең биік жері оңтүстігін-батысындағы мәңгі қар мен мұз басқан Саз тауы (4241 м). Аудан жері солтүстікке қарай ылдиланып Қапшағай бөгеніне тіреледі. Бұл жазық келген өңірінде Іле ойпаты жатыр. Таулардан Есік, Түрген, Киікбай, Шолақ, Шыбықты, Белшабдар, Қаратұрық, Лаварсаз, Асы және Шілік өзендері бастау алады. Шілік өз-ндегі Бартоғай бөгенінен Д.А. Қонаев атындағы Үлкен Алматы каналы бастау алып, шығыстан батысқа қарай ағып өтеді. Таулық бөлігінде ұсақ мореналық көлдер (Есік, Жасылкөл, т.б.) кездеседі. Өзендерде бірнеше кішігірім СЭС-тер салынған. Толқын а. тұсында арнайы балық өсіруге арналған Есдәулетсай тоғаны, Түрген шатқалында бахтах (форель) ш. ұйымдастырылған. Аудан аумағында Алматы қорығы, Есік обасы («Алтын адам» мүрдесі табылған), Тянь-Шань шыршасы өсетін Шыңтүрген (Шымтүрген) шыршалығы (889 га) орналасқан. Тау бөктерлерінде Таутүрген, Қорам минералды бұлақтары бар. Шіліккемерде құм мен кесектас өндіріледі. Бұғыты тауларында вольфрам кен орны барланған. Еңбекшіқазақ ауданының климаты континенттік. Қысы суық. Таулы өңірлерде қар қалың түседі (40 – 60 см). Қаңтар айының орташа темп-расы –6 – 10°С, кейде темп-ра –28 – 30°С-қа дейін төмендейді. Жазы ыстық әрі құрғақ. Шілденің орташа темп-расы 20 – 24°С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлш. жазық өңірде 200 – 400 мм, тау бөктерлерінде 550 – 700 мм. Аудан аумағында ендік бағытта айқын байқалатын бірнеше табиғи белдемдер өтеді. Іле ойпатының шөлейтті белдемінде сұр, сортаң сұр топырақ қалыптасқан. Онда баялыш, жусан, ши, күйреуік, т.б. сораң шөптер, өзен аңғарлары мен ойысты жерінің шалғынды-батпақты топырағында құрақ, қамыс, қияқ, жалбыз, тауалдының жонды-белесті жерлерінің қоңыр, қызғылт қоңыр топырағында бұта аралас бетеге, боз, селеу, тау бөктерлерінде астық тұқымдас әр түрлі шөптесіндер өскен. Таулардың орта және биік белдеулерінде тау шалғыны, одан биікте альпілік шалғындар қалыптасқан. Тау етегі мен шатқалдарын тал, үйеңкі, көктерек, емен, өрік, алма, алмұрт жеміс ағаштары, биік таулы бөлігін шырша, қарағай орманы алып жатыр. Жануарлардан қоңыр аю, барыс, қасқыр, түлкі, таутеке, арқар, жазық жерлерде елік, борсық, суыр, қырғауыл, т.б. мекендейді. Су айдындары балыққа бай. Еңбекшіқазақ ауданында суғармалы және тәлімі (тау бөктерлерінде) егін шаруашылығы жақсы дамыған, сонымен қатар қой ш. бар, жүзім, жеміс-жидек, көкөніс, темекі өсіріледі. Ауыл шаруашылығы на жарамды жерінің аумағы 641, 6 мың га (2006), оның ішінде жыртылған жері 92,1 мың га, шабындық 16,6 мың га, жайылым 521,5 мың га. Ауданда ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу және тамақ өнеркәсібінің салалары жақсы дамыған. Ірілері: «Филипп – Моррис», «Фудмастер», «Голд продукт», «Есік жүзім зауыты», «Дионис», «Елес» т.б. Өсімдік ш-нда егістің басым бөлігі (80%) астық ш-ның үлесіне келеді. Еңбекшіқазақ ауданы жерінен Алматы – Райымбек, Алматы – Жаркент автомобобиль жолы өтеді. Есік қаласынан облыс орталығы – Талдықорған қ-на дейінгі арақашықтық 340 км.^[2]

Алматы облысының оңтүстік бөлігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1928 ж. құрылған. 1997 ж. Шелек ауданы таратынып, ол Еңбекшіқазақ ауылына қосылды. Жерінің аумағы 9,7 мың км². Тұрғыны 204,5 мың адам (2002). Аудан жеріндегі 80 елді (Есік, Жасылкөл, т.б.) кездеседі. Өзендерде бірнеше кішігірім СЭС-тер салынған. Толқын ауылы тұсында арнайы балық өсіруге арналған Есдәулетсай тоғаны, Түрген шатқалында патшабалық (бақтақ) шаруашылығы ұйымдастырылған. Аудан аумағында Алматасқан. Онда баялыш, жусан, ши, күйреуік, т.б. сораң шөптер, өзен аңғарлары мен ойысты жерінің шалғынды-батпақты топырағында құрақ, қамыс, қияқ, жалбыз, тауалдыньгң жонды-белесті жерлерінің қоңыр, қызғылт қоңыр топырағында бұта аралас бетеге, боз, селеу, тау бөктерлерінде қызғалдақ, құртқашаш, таушымылдық гүлдері, т.б. астық тұқымдастары аралас әр түрлі шөптесіндер өскен. Таулардың орта және биік белдеулерінде тау шалғыны, одан биікте альпілік шалғындар қалыптасқан. Тау етегі мен шатқалдарын тал, үйеңкі, көктерек, емен, өрік, алма, алмұрт, жеміс ағаштары, биік таулы бөлігін шырша, қарағай орманы алып жатыр. Жануарлардан: қоңыр аю, барыс, қасқыр, түлкі, таутеке, арқар, жазық жерлерде елік, борсық, суыр, қыргауыл, т.б. мекендейді. Су айдындары балыққа бай.

Ауданда 40-тан астам ұлттың өкілдері тұрады. Оның ішінде қазақтар 43,1%-ті құрайды. Одан басқа орыстар (18,1%), түріктер (4,3%), ұйғырлар (22,1%), әзербайжандар (1,5%), күрдтер (1,3%), т.б. ұлттар өкілі тұрады. Халық біршама тығыз қоныстанған (1 км²-ге 21,1 адамнан келеді). Ірі елді мекендері: Есік қаласы (31,3 мың адам), Шелек (23,3), Түрген (10,4), Маловодное (7,1), Новоалексеевка (5,5), Қорам (5,4), т.б. Еңбекшіқазақ ауылында суармалы және тәлімі (тау бөктерінде) егін шаруашылығы жақсы дамыған, сонымен қатар қой шаруашылығы бар, жүзім, жеміс-жидек, көкөніс, темекі өсіріледі. ауылы шаруашылығына жарамды жерінің ауданы 637,3 мың га, оның ішінде егістігі 34,3 мың га, жайылымы 51,3 мың га, шабындыгы 17,4 мың га (2002). Ауданда ауылы шаруашылығы өнімдерін өндеу және тамақ өнеркөсібінің салалары жақсы дамыған. "ФилиппМорисс", "Фудмастер", "Голд-продукт", "Есікжүзім зауыты", "Дионис", "Елее", т.б. қазақстандық және шетелдік компаниялар, фирмалар мен акциянерлік қоғамдар аудан экономикасының дамуына тікелей үлес қосуда. Өсімдік шаруашылығында егістің басым көпшілік бөлігі (80%) астық шаруашылығының үлесіне келеді. Аудан бойынша 73,1 мың ірі қара, 271,8 мың қой мен ешкі, 17,1 мың жылқы, 994,0 мың құс болған (2002). Жалпы білім беретін 75 мектеп, гимназия, педагогика, заң және медициналық колледждер, 2 балабақша, 5 оқу-өндірістік комбинаты, 2 музей бар. Ауданы аурухана мен емхана, елді мекендерде 6 аурухана, 33 дәрігерлік амбулатория, 16 фельдшер-акушерлік және 23 фельдшер пункт, т.б. мектептер бар.

Еңбекшіқазақ ауылы аумағындағы автомобиль жолдарының жалпы Ұзындығы 1471 км, оның ішінде 238-і республика, 689 км-і облыстық маңызы бар жолдар, ал 544 км-і елді мекендердің аралығындағы және ауылышаруашылығы жолдары. Ауданнан елге танымал Т.Молдагалиев, М.Құмарова. Қ. Қожамияров, Қ.Қарсақбаев, Х.Абдуллин, ауылы Ғалымбаева, т.б. мәдениет қайраткерлері, ауылы Розыбакиев сынды тарихи тұлғалар шыққан.

Еңбекшіқазақ ауылында республика және облыстық маңызы бар архитектура-мәдени ескерткіштер көп. Есік қаласы маңында және Түрген шатқалында осы өңірден табылған (1969) "Алтын адамға" ескерткіш орнатылған. Елді мекендерде 1, 2-дүние жүзілік соғыстардың, сондай-ақ сталиндік саяси қуғын-сүргіннің құрбандарына арналған ескерткіш-белгілер, монументтер орнатылған. Есік өңіріндегі 100-ден астам сақ дәуірінің қорғандары мемлекеттік қамқорлыққа алынды. Аудан тарихындағы әлеулі оқиғалардың бірі — 1963 ж. шілдеде Есік көлі тасқын су әсерінен шайылып кетті. 1930 жылдың шілде айынан "Еңбекшіқазақ", 1999 жылдың мамыр айынан "Иссык" газеті шығады. Есік қаласынан облыс ортығы — Талдықорған қаласына дейінгі қашықтық 340 км, ал Алматыға дейін 55 км.^[3]

Пайдаланған әдебиет

1. ҚР елді мекендерінің тұрғындар саны
2. Қазақ энцклопедиясы
3. Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3