Махатхир бин Мохамад

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Махатхир бин Мохамад

Тун Док. Махатхир бин Мохамад (IPA[maˈhɑ.ðe bin moˈhɑ.mat̚]) Малайзияның төртінші премьер-министрі болды. Ол бұл лауазымда 1981-ден 2003 жылға дейін, яғни 22 жыл болып Малайзияның ең ұзақ басқарған премьер-министрі, Азияның тақта ең ұзақ отырған көшбасшыларының бірі болған адам.[1] Билікте отырып ол Малайзияны лезде модернизациялануын, индивидуализмге қарсы “Азиялық құндылықтарды” үндеуін іске асырды.[3] Тун Махатхир өзінің батыс пен дамыған елдерге деген сын көзқарасымен белгілі болған,[4]

Өмірбаяны[өңдеу]

Махатхир 1925 жылы 20 желтоқсанда дүниеге Алор Стар, солтүстіктегі Кедах штатында келеді. Үнділік тамыры бар мектеп мұғалімі болған әкесі Керала штатынан көшіп келген, әйелі малай ұлтынан. Махатхир өзін малайлық деп есептейді.[1] II Дүние жүзілік соғысы кезінде жапон оккупациясы тұсында ұсақ-түйек сатып жанұясына қолғабыс жасаған.

A large two storey building with two wings, painted yellow and white with a red tiled roof
Махатхирдың мектебі, мектептің негізін қалаушы оныі әкесі; қазір Сұлтан Абдул Хамид колледжі[2]

Махатхир Алор Стардағы Сұлтан Абдул Хамид Колледжінде оқымай тұрып Малай vernacular мектебiнде оқыған. Махатхир Сингапурдағы Эдуард VII Королi Медицина колледжiнде де оқиды, онда ол медициналық студенттік The Cauldron деген журнал режакторы боолады; срнымен қатар ол анонимді түрде The Straits Times газетiнің де іcіне де "Че Дет" деген лақап атпен ат салысады. Махатхир колледждегі Мұсылмандар қоғамының Президенті болады. Оқуын 1953 жылы бітірісімен ол Малай үкіметтік қызметке медик-офицер ретінде орналасады. Махатхир құрбы доктор, әрі колледждегі сыныптасы Сити Хасма Мохд Алиге 1956 жылдың 5 тамызында үйленеді, мемлекеттік қызметтен 1957 жылы кетіп, Алор Старда өз медициналық қызметін бастайды. Махатхирдың кәсібі сәтті болуы оның 1959 жылы Pontiac Catalina аутомобилін иемденіп, этникалық қытайлықты жүргіші ретінде (ол кезде Малайзиядағы барлық жүргізушілердің дені, қытайларлың экономикалық басымдылығынан, малайлықтар еді) жалдауына мүмкіндік берді.[3][4] Кейбір сыншылар бұл Махатхирдың болашақта ұстанатын саясатының, “осындай биліктің нышанын дәріптеу”, нышаны болған десті. Жұбайы Сити Хасма екеуiнде 5 бала бар.Екі ұлы Мұхриз мен Мохзани кәсіпкерлер әрі аздап саясатпен де айналысады, ал ең үлкен қызы Марина Махатхир ірі жазушы әрі AIDS-ке қарсы күрес белсендісti.

Саяси мансабы[өңдеу]

1945 жылдан бастап саяси белсенді, Анти-Малайлық Одаққа қатысуынан бастап, Махатхир 1946 жылы құрылып жатқан Біріккен Малай Ұлттық Ұйымына (UMNO) мүше болады. Мемлекеттiк партия жетекшiсі, әрі Саяси Комитет басшысы ретінде ол өзінің 1959 жылғы жалпы сайлауға қатысушылар белгілі бір біліктілік ірiктеуiне негiзделу керек деген ұсынысымен көпшілiктің наразылығына душар болды. Тек қана өзінің жақтастарын ғана үміткерлер қатарына қоспақшы деп айыпталған Махатхир сол жылғы ұлттық сайлауға қатысудан бас тартады. 1964 жылы жалпы сайлауда Махатхир Пан-Малайзиялық Ислам Партиясын (ПАС) 60.2% дауыспен жеңіп Кота Сетар Селатан атынан Парламент Мүшесі боп сайланады. Келесі жалпы сайлауда жеңу үшін қытайлардың даусы керек емес деп кескен Махатхир 1969 жылы 989 дауысқа ие болған ПАС мүшесі Хаджи Юсуф Рауаға ұтылып өз орнынан айрылады.[5] 1969 жылғы мамырдың 13-дегі ұлтаралық шиеленістен кейін сол кездегі премьер-министр тунку Абдул Рахманға жазған хатын халыққа жария еткені үшін БМҰҰ Жоғары Кеңесінен қуалады. Ол хатта Махатхир Тунку Абдул Рахмандың елдi басқару әдісі қытай жағдайының жақсаруына бағытталған деп сынайды. Махатхир 26 қыркүйекте партия мүшелігінен айрылады. Cаяси жабайылық жағдайда Махатхир “Малайлар дилеммасы“ ("The Malay Dilemma")[13] атты кiтап жазады. Онда ол Мамырдың 13-індегi Куала-Лумпурдағы оқыс жағдайдың және жалпы малай халғының өз Отанындағы экономикалық әлсіз халінің себеп-салдарын саралайды. Содан кейін ол “конструктивті қорғаныс” түріндегі, ұқыпты түрде мұрагерлік және қоршаған орта факторларының малай нәсіліне әсерлерін зерттей келе, саяси-экономикалық шешімін ұсынады. 1970 жылы басылып шыққан бұл кітабы бірден Тунку Абдул Рахман үкіметімен қудалауына душар болады. Дегенмен де, кітаптағы Махатхирдың кейбір ұсыныстарын Тунку Абдул Рахманның ізбасары Тун Абдул Разак өзінің “Жаңа Экономикалық Саясат” атты Малайлар мен Малай-еместер арасындағы экономикалық теңсіздікті жоюға бағытталған бағдарламасында пайдаланады. Кітапқа Махатхир премьер-министр болысымен 1981 жылы ресми рұқсат етіледі. Махатхир 1972 жылы 7 Наурызда БМҰҰ-ға қайта қосылып, 1973 жылы сенатор болып бекітіледі. Жалпы саулауға қатысу үшін 1974 жылы ол сенаторлық орнын тастайды, сөйтіп еш қарсылықсыз қайта орылып Білім министрі болып тағайындалады[13] 1975 жылы 47 дауыспен жеңіп БМҰҰ-ның үш вице-президенттерінің біреуі болып сайланады. Тун Хуссуйн Онн Махатхирді 1978 жылы 15 қыркүйекте премьер-министр орынбасары етіп, ал сосын кабинет өзгерістерінде оны Сауда және Индустрия министрі етіп тағайындайды. Махатхир 1981 жылы 10 Шілдеде Тун Хусейн Онн денсаулығына байланысты орнын босатқаннан кейін Малайзия Премьер Министрі болып сайланады. Тақта 22 жыл отырып 2003-тің 31 қазанында ғана отставкаға кетеді, сөйтіп Азияның ұзық отырған саяси басшыларының біріне айналады. Кетер алдында Малайзияның ең жоғарғы марапаты "Тун"-мен марапатталады.


Негізгі конституциялық өзгерістер1983 пен 1991 жылдарда Махатхир федералдық және штаттық монархияда қылмыстық иммунитеттерді алып тастады.

Экономиялық саясаты[өңдеу]

Махатхир Мохамад басқаруынан бастап Малайзияның экономикалық саясаттары көбісі Сингапурдікіне өте ұқсас болған. Махатхир орта-кезеңдік мақсаттар қоятын “Малайзия жоспарлары” атпен белгілі корпоротивті ұлтшылдыққа негізделген экономикалық саясаттарымен Малайзияны аймақтық өндіріс, қаржы және телекоммуникация ошағына (хабына) айналдырады. Бұл орасан зор Кейнсиандық экономикасы ықпалы бар саясаты Махатхирдың тақта отырған уақыты біткенге дейін орын алды. Оның сүйікті жобалары - Оңүстік Корея мен Жапонияны қауталауға құлшыныс болатындай Перуажа болаты, Протон компаниясы, Астро, серіктік телевизия қызметін қамтыды.

A white Proton Europestar displayed in a showroom
Махатхир үкіметі Proton-ға малайзиялық авто ретінде қолдау көрсетеді.

Махатхир басқарған Малайзияның экономикасы таңғажайып қарқынмен дамып, қазір Оңтүстік Шығыс Азия елдерінің ең ірі экономикасы болып табылады. 1988 мен 1997 жылдар аралығындағы орташа өсім он пайыздан астам, ал өмір сүру деңгейі жиырма есе өскен, кедейшілік жоқтың қасы болуға айналды, ал халық сауаттылық деңгейі мен адам өлу сияқты әлеуметтік көрсеткіштері дамыған елдердікіндей болды. Тақта отыру кезеңінде Махатхир Солтүстік-Оңтүстік экспрессжолы, Мултимедиа Супер Корридор, Путражайа астана қаласы, Johor's Port of Tanjung Pelepas, Куала Лумпур Халықаралық Әуежайы (KLIA), the Bakun Dam in Sarawak, және Петронас Егіз Мұнаралары сияқты ауқымды ұлттық жобалаларды іске асырады. Бұл жобалардың пайдалары болғынымен олардың қымбаттығы кейбір малайзиялықтардың оларға кеткен қаржыны басқа да маңыздырақ салаларға жұмсауға болар еді дегендей наразылықтарын туғызды. Алайда Махатхир бұл ірі жобалардың тікелей экономикалық қайтарылымы барын, ұлттық мақтанышқа айналарын, сонымен қатар көптеген жұмыс орындары ашылып мултикпликативті әсері боларын айтумен болды. Кейбір жобаларының сәтсіздіктері үшін де Махатхир қатты сынға алынып отырды.

Махатхирдың көптеген экономикалық саясаттары Сингапурдың көп жыл бұрынғы саясаттарына өте ұқсас, өзгешелігі малай ұлтының хұқын қорғауға ерекше көңіл бөлгендігінде. Iске асқан, Малайзияны жоғары сатыға көтерген көп экономикалық идеяларды Махатхир өзімдікі дегенімен талайы алдыңғы басшылардікі болған, мысалы - Tun Daim Zainuddin. Шетелдік және отандық экономика және қаржы кеңесшілері болғанына (солардың көпшілігін Малайзия қоғамы байқамады да) қарамастан 1997/1998 жылдардағы Азия қаржы дағдарысынан Малайзия экономикасының оңалуына Махатхирдың экономикалық шаралары себепкер болды деп есептеледі. [verification needed]

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы[өңдеу]

1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы кезінде ХВҚ Малайзия экономикасын қайта оңалтуға өз кеңесін ұсынады, халықаралық қысымға қарамастан Махатхир одан бас тартады. Малайзияның ішіндегі Махатхир сыншылары да “Махатхир аяғына бекем тұратын экономика тұрғыза алмады” деп осы уақытты пайдаланып Махатхирге шабуылдады. Дағдарыстан шығып экономика қайта жандана бастағанда Махатхир басқа Азия елдеріне қарағанда Малайзия қайта оңалуы тех және сапалырақ болды деп бақты. Қаржы дағдарысынан кейін ХВҚ және Әлем Банкі Махатхирдың шараларының сәтті болғандығын мойындады.[15]

Қаржылы сауда-саттық[өңдеу]

During Mahathir's administration, there are a few speculation activities made by the administration which caused losses for Malaysia. Between 1981 and 1982, Malaysian businesses became involved in the international tin venture. The activity caused the price of the commodity to skyrocket, resulting in the collapse of the the export market for tin. This venture cost Malaysia USD 80 million or MYR 209 million in losses.[16] In 1990, Bank Negara Malaysia became involved in the Pound Sterling speculation. The speculation activity failed and costs the central bank USD 4 billion.[17] In 1994, the bank continued to pursue the speculation activity and further lost USD 2.2 billion. Finally, in 1994, the central bank technically become insolvent and was bailed out by the Ministry of Finance.[18][19]

Әнуар Ибрахимның қуылуы[өңдеу]

In 1998, the government brought charges of sexual misconduct and abuse of power charges against the former finance minister and deputy prime minister, Anwar Ibrahim. Anwar claimed that he was being set up because he had tried to turn corruption and nepotism into major political issues, with Mahathir and his associates as the targets. Mahathir's supporters believe that it was Anwar's attempt to replace Mahathir as the Prime Minister, upon seeing the downfall of Indonesia's Suharto, that has led him to be removed from politics altogether. The government included the statements of the purported victims of Anwar's sexual assaults, evidence that was alleged by some to be tainted.[20][21] Furthermore, the prosecution was unable to accurately decide on a date that the alleged acts of anal sex had occurred - the government originally alleged that a sodomy had occurred inside a building that had not been constructed at the time of the alleged event. When the anomaly was pointed out, the prosecution amended the date of the alleged acts to a date after the building was built. Mahathir himself went as far as to go on television to declare Anwar guilty of sodomy and homosexual acts, even as the trial still was underway. There was widespread condemnation of the trial from human rights groups and the Malaysia bar association, who expressed serious doubts about its fairness. Mahathir then ordered a crackdown on the media and opposition parties who protested the trial. Anwar Ibrahim was sentenced to six years in prison for corruption and nine years prison for sodomy, to be served consecutively.[22][23] The Anwar crisis sparked protests by some Malaysians, of all ethnic groups, and some of Anwar's supporters from UMNO regrouped around the intellectual-Muslim "Parti Keadilan Nasional" (National Justice Party). It garnered widespread support from Malaysians, however it managed win only five parliamentary seats in the 1999 elections as Mahathir frequently used his authority and intimidation to stifle its organization.[citation needed] In the subsequent 2004 elections, with Anwar's release and conviction overturned, the party was nearly wiped out, with Wan Azizah, the wife of Anwar, winning one seat by a narrow margin.

Білім жүйесі[өңдеу]

1974 жылы Махатхир Білім Минитсрi болып тағайындалады. Ол әрқашан “жалпыға білім” керек, әсіресе математика мен басқа іргелі ғылымдар Махатхирдың дамыған Малайзия арманына жету үшін қажет деп түсінді.. Ол премьер-министр кезінде де жоғары білімнің саны-мен-сапасы деген ойын одан әрі іске асырады. Сол кездері ағылшын, қытай және тамил-орта мектептері толықтай жеке меншікте, немесе миссионерлік ұйымдар қолында болған. Оған дейін елде білім алу таңдаулылардың ғана еншісіне бұйыратын. Оны тек дегдарлар өкілдерінің отбасыларынан шыққан балалар ғана ала алатын. ЖЭС-ті жүзеге асыру барысында негізінен қара­пайым малайлықтардың, әсіресе шаруалардың білім алуға қол жеткізулеріне көңіл бөлінді. 1974-1981 жылдары білім министрі лауазымында болған кезде-ақ Махатхир Мохамад осы бағытқа барынша күш-жігер жұмсаған болатын. Жоғары білім жүйесін да­мытуға да үлкен маңыз берілді. Қысқа мерзім ішінде колледждер мен университеттердің бүтіндей бір желісі ашылды. Бұл ретте Махатхир жоғары оқу орын­дары бағдарламасының таза академиялық болмауын, өмірден алшақтап қалмауын әрдайым жақтады. Үкіметтің мақсатты іс-әрекетінің ар­қа­сын­да айтарлықтай білімді малайлық мамандар, ең алдымен бизнесті басқару саласындағы мамандар пайда болды. Олардың қатарына Гарвард және Уор­тон бизнес-мектептерін, тек қана басқару кадрларын дайындаған Утара Малайзия университетін қоса алғанда, Малайзияның технологиялық институттары мен университеттерінің түлектерін жатқызу жөн.

Сыртқы қарым-қатынасы[өңдеу]

Махатхир кезінде жалпы алғанда, оның Батысқа деген ашық сын көзқарасына қарамастан, жақсы деуге болады. [4] Оның биліктегі алғашқы кезеңіндегі Біріккен Патшалықпен университтер төлемі жайлы кішкене түсініспеушілігі “Британдықты ең соңынан сатып ал” деп аталған барлық британдық тауарларға бойкотқа алып келді. Бұл дамудың азиялық, атап айтқанда - жапондық, үлгісін іздеуге де негіз болды. Бұл оның танымал "Шығысқа қара" саясатының басы еді. Әңгіменің шешуін Премьер Министр Маргарет Тэтчер тапқанымен, Махатхир Азия даму үлгілерін ұстануын жалғастырды.

АҚШ[өңдеу]

Махатхир ешуақытта АҚШ-қа сын көзбен қарайтынын жасырмаған, әйтсе де АҚШ Малайзияның ең ірі шетел инвесторларының бірі болып табылады, сонымен қатар ол Махатхир кезіндегі Малайзияның ең ірі әріптесі болды. Оның үстіне, малайзиялық офицерлер АҚШ-тағы Халықаралық Әскери Білім және Жаттығы бағдарламасы аясында оқуларын жалғастырды.

Кітаптары[өңдеу]

  • The Malay Dilemma (1970)
  • The Challenge (1986)
  • The Pacific Rim in the 21st century (1995)
  • The Challenges of Turmoil (1998)
  • A New Deal for Asia (1999)
  • Islam & The Muslim Ummah (2001)
  • Globalisation and the New Realities (2002)
  • Reflections on Asia (2002) ISBN 967-978-813-X
  • Achieving True Globalisation (2004-11-30) ISBN 967-978-904-7
  • The Chinese Malaysian Contribution (2005)

Басқа сілтемелер[өңдеу]

  • Greider, William (1997). One World, Ready or Not. Penguin Press. ISBN 0-7139-9211-5.
  • Hong, Carolyn (Oct. 31, 2005). "Mahathir dismisses talk of comeback". Straits Times.
  • Kamarudin, Raja Petra (Nov. 9, 2005). "The Anwar Factor". Malaysia Today.
  • Kamaruddin, Raja Petra (Nov. 4, 2005). "The true meaning of political doublespeak". Malaysia Today.
  • "Malaysia auto plan seen as another wake-up call to Proton". Associated Press.
  • Mydans, Seth (Oct. 16, 1997). "Malaysian Premier Sees Jews Behind Nation's Money Crisis" The New York Times
  • Nazri, Syed (Nov. 6, 2005). "When will Dr M tell all?" New Sunday Times, p. 19.
  • Lahiri,Imankalyan,Mahathir's Islam: A Socio-Political Construal, Ekush Satak, Kolkata 2005

Сілтемелер[өңдеу]

  1. Үлгі:Harvnb
  2. Үлгі:Harvnb
  3. Үлгі:Harvnb
  4. Beech, Hannah. Not the Retiring Type, Time (29 October 2006). Тексерілді 4 ақпанның 2011.
  5. Үлгі:Harvnb