Сабаншы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Сабаншы
O. m. manul
O. m. manul
Амандық күйі
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Жануарлар
Жамағаты: Хордалылар
Табы: Сүтқоректілер
Сабы: Жыртқыштар
Тұқымдасы: Felidae
Кіші тұқымдасы: Felinae
Тегі: Otocolobus
Түрі: O. manul
Екі-есімді атауы
Otocolobus manul
Pallas, 1776
Сабаншы ареалы
Сабаншы ареалы

Сабаншы (Otocolobus manul немесе Felis manul) — жыртқыштар отрядының мысық тұқымдасына жататын аң. Қазақстанда Маңғыстауда, Үстіртте, Мұғалжар жотасында, Қаратауда, Тянь-Шаньда, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатайда, Оңтүстік Алтайда, Сарыарқада тараған. Дене мөлшері үй мысығындай, тұрқы 52 — 65 см, салм. 4 — 5 кг. Үлпілдек жүні ашық сұр, қоңырқай түсті, арқасында көлденең жіңішке 6 — 7 қара жолағы болады. Құйрығы келте, арқасындағы 8 қара жолағы анық көрінеді. Құлақ қалқандары өте кішкентай, самайында шоқша сақалы бар. Шөл далада тіршілік етеді. Інін жартас арасына салады, ірі кеміргіштердің індерін де мекендейді. Ақпан — наурыз айларында мауығып, сәуір — мамырда мысықтайды (2 — 8 аралығында). Қорегі — кемірушілер (тоқалтістер, шақылдақтар), торғайтәрізді құстар. Жемін ымыртта, түнде аулайды. Сабаның кәсіптік маңызы шамалы болғанымен ғылыми мәні құнды. Саны өте аз, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.[1]

Статус.[өңдеу]

III-ші санат. Барлық таралу аймағында сирек кездесетін түр. Ресейдің, Қырғызстанның, Түркменстанның Қызыл кітаптарына енегізілген.

Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы.[өңдеу]

Қазақстан фаунасында туыстың 6 түрінің бірі, ал дүниежүзілік фаунада туыстың 30 түрінің бірі.

Таралуы.[өңдеу]

Түрдің ареалы Закавказье, Алдыңғы және Орталық Азияны қамтиды. Қазақстанда сабаншы Маңғышлақ, Үстірт, Қызылқұм, Сарыарқа, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Сауыр, Қалбы және Оңтүстік Алтайда таралған. Барлық жерде оқта-текте ғана жолығады. Таралу аймағы қысқаруда.

Мекендейтін жерлері.[өңдеу]

Тасты шөлейтті қыраттар, биік тау жоталары, кеміргіштер көп болатын жазық далалар.

Саны.[өңдеу]

ХХ ғ. Ортасына дейін Сарыарқада, шығыс және батыс Жоңғар Алатауында едәуір болды; осы аудандардан дайындау мекемелеріне оншақты оның терісі тапсырылып тұрды. ХХ ғ. 80-шы жылдары Жоңғар Алатауында сабаншы сирек кездесетін болды. Тек Тентек және Жаланты өзендері мен Сарыбөктер маңында бірең-сараңы ғана кездесті. Басқа аудандарда соңғы отық жыл ішінде 1 мысық Шелек селосында, біреуі – Қапшағайда, екеуі – Үлкен Бөгеті тауында , бірі – Сөгеті ойпатында кездесті. Бұл мысықтың саны Алтайда, Ресейде, Өзбекстанда да азая түсуде.[2]

Негізгі шектеуші факторлар.[өңдеу]

Браконьерлік, іштен өлуі, жұт жылдар, өрттер.

Биологиялық ерекшеліктері.[өңдеу]

Отырықшы аң, бірақ қар қалың түскен жылдары қоныстарын ауыстыруы да мүмкін. Өздерінің жатақтарын құздар қуысына салады; суырлардың індерінде пайдаланады. Кешкілік көбіне жемін іздеп шығады. Негізінен, ұсақ кеміргіштермен және шақылдақтармен қоректенеді. Ақпан-наурызда күйлеп, сәуір-мамыр айларында 2-ден 8-ге дейін балаларын туады. Жаулары – қасқыр, түлкі, иттер, ірі жыртқыш құстар.[3]

Қолда өсіру.[өңдеу]

Хайуанаттар парктерінде ұсталады және жақсы көбейеді.

Қабылданған қорғау шаралары.[өңдеу]

СИТЕС-тің 2-ші қосымшасына енген. Бірқатар ұлттық партнер мен қорықшаларда қорғалады.

Қорғауды керек ететін шаралар.[өңдеу]

Ерекше қорғалатын табиғи территориялар ұйымдастыру, браконьерлермен күресу, өртті болдырмау.

Зерттеу үшін ұсыныстар.[өңдеу]

Сабаншының негізгі таралған аудандарын (қыста) және экологиясын зереттеу қажет.

Дереккөздер:[өңдеу]

  1. Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
  2. Красная книга Казахстана, 3 изд., А., 1996.
  3. Гептнер, Слудский, 1972; 2. Слудский, 1973; 3. Шнитников, 1936; 4. Анненков, 1992; 5. Елкин, 1979; 6. Барашкова, 2005; 7. Нуратдинов, 1979.