Фалес

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Фалес
Фалес, (1908жасалған), АҚШ (Вашингтон қаласы)

Милеттік Фалес (грек: Θαλῆς ὁ Μιλήσιος, Thales, б.з.б. 624ж. - б.з.б.546ж.), Ежелгі грекияның әйгілі абызы, ғалымы, философы, Сократқа дейінгі жаратылыстану философтарының бастаушысы, Кіші Азиядаы (Қазіргі Түркиядағы) Ионияның Милет қаласында милет ағымның бастаушысы болған. Грек жеті әулиесінің бірі деп құрметтелген. Батыс мәдениеті тарихында тұңғыш аты сақталған ойшылы ретінде бағаланады. “Ғылым мен философияның атасы” делінеді. Фалестің әлемге мәшүр Анаксимандр, Анаксимен делінетін екі шәкәрті болған. Олар да Грек даналығы тарихында ерекше аталады.

Күннің толық тұтылуы

Ғұмырбаяны: Фалес Милет қаласының барынша көркейіп-гүлденген заманында жасады. Ол ежелгі мысырды аралап, олардан математика үйренген. Ол б.з.б.585ж. күн тұтылатынын күні бұрын дәл болжаған. Ол жұлдыздарға сүйеніп теңіздегі кеменің жағалаудан қаншалық қашықтықта екенін дәл есептеген. Пирамиданың тік биіктігін көлеңкесі арқылы есептеу жолын ашқан. Ол табиғаттың бойында бұлқынған жанды тірі күш бар деп сенген, "магниттің темірді тартуын сол жанның құдіреті деп түсіндірген. Фалес теоремасы күні бүгінге дейін атақты. Ол гректерге бір жылдың 365 күн болатынын түсіндірген ғалым. Ол күн мен айдың мөлшері туралы да айтқан.

Фалес дүниені тәжірибе арқылы күзетіп, ақыл, логикалық тұжырым арқылы түсіндірудің дәстүрін жасады. Ол дүниенің архэсі (түп негізі) су деп есептеді. Барша судан пайда болған. Барша сусыз өмір сүре алмайды. Су тіршіліктің анасы. Барша ақыры суға қайтады. Бұл ең алғашқы миф пен дінге ұқсамайтын ғылыми түсіндіру болатын. Дүние осы дүниелік мәлім нәрседен өзгеріп келген, дүниені дүние арқылы түсіндіруге болады, фалестің ғылыми дәстүрі осыған саяды.

Фалес рационализм рухын дәріптеді, метерияның жалпылық қағидасын табуды қуаттады, ақыл арқылы дүниені танудың жосынын жасады, сондықтан оны батыс философия тарихындағы "тұңғыш ғалым философ" деп атайды. Ол көп құдайлықты жақтады, дүние көп түрлі рухтардың бірлігі деп те айтты. Оның идеясы шәкірті Анаксимандрдың ілімдері арқылы, пифагоршылдар арқылы басқа барлық еуропалық философтарға әсер етті. Фалес туралы нақты жазба деректің көбін Аристотельдің кітабынан оқимыз. Сақ философы Анахарсис жеті дана сұхбатында Фалеспен даналық жарыстырған. "Жеті ғұламаның" Амасис патшаға берген мынадай "ақыл-кеңестері" бізге жеткен.

Бірінші сөз алған - Солон: "Менің пікірімше, егер өзі мен үкімет билігін халық билігіне айналдыра алса ғана, ол патшаның даңқы артады", - дейді. Екінші - Биант: "Ол сонда ғана заңға бағынудың үлгісін жасайды", - дейді. Одан кейін Фалес: "Патшаның бақыты сол, - егер оның жасы жетіп, өз өлімімен дүниеден өтсе", - дейді. Төртінші - Анахарсис: "Онда оның барлығынан ақылды болғаны", - дейді.Бесінші - Клеобул: "Ол қасындағылар сезіне ермейтін патша", - дейді. Алтыншы - Питтак: "Олай болғанда бағыныштылар өзінен қорықпайды, өзі үшін қорқады", - дейді. Жетінші - Хилон: "Патша ойы өлім туралы емес, мәңгілік туралы болуы керек", - дейді. Ең соңынан - Периандр сөз алып: "Бір нәрсе ескерткім келеді: Осы айтқандардың бәрін ақылымен қорытқан адам биліктен қол үзуі қажет", - дейді. Плутархтың айтуына қараганда, Фалеске берілген сұрақтардан мынандай жауаптар алыныпты. “Бәрінен де жасы үлкен кім?” дегенге: “Құдай, өйткені ол тумаған. “Бәрінен де не үлкен?” дегенге: “Кеңістік, өйткені ол бүкіл Дүниені қамтиды”. "Не нәрсе ең әсем?" дегенге: "Дүние, өйткені әсемдіктің бәрі соның құрамында". “Ең дана не?” дегенге: "Уақыт, ол бәрін тудырды, тағы да тудырады". “Барлыққа ортақ не?” дегенге: “Үміт. Қолында еш нәрсе жоқтарда да өмірге деген үміт болмай қалмайды”. "Ең оңай не?" дегенде: "Басқаларға ақыл айту, өйткені оны өзі орындамасаң да болады", "Не нәрсе күшті" десе: "Сөзсіздік, ол бәрін жеңеді" дейді, т.с.с.

Сонымен Фалеспен бірге грек ой-өрісі бірте-бірте аңыз-қиялдан айырылып, ғылым жолына қарай бетбұрыстың есігін ашты.