Іле

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін Іле (айрық) деген бетті қараңыз.

Іле өзені
Іле өзені
Іле өзені
Сипаттамасы
Ұзындығы 1439 км
Су алабының
ауданы
140 мың км²
Су алабы Балқаш көлі
Су ағысы
Бастауы Тянь-Шань таулары
 · Орналасқан жері Текес пен Күнес және Қас өзендерінің қосылысы
 · Биіктігі 750 м
 · Координаттары 43°35′00″ с. е. 82°30′00″ ш. б. / 43.583333° с. е. 82.5° ш. б. (G) (O) (Я)

 (T)

Сағасы Балқаш көлі
 · Биіктігі 340 м
 · Координаттары Координаттар: 45°24′00″ с. е. 74°08′00″ ш. б. / 45.4° с. е. 74.133333° ш. б. (G) (O) (Я)45°24′00″ с. е. 74°08′00″ ш. б. / 45.4° с. е. 74.133333° ш. б. (G) (O) (Я)

 (T)

Еңістігі 3,7 – 4,5 м/км
Орналасуы
Балқаш және Алматы облысы
Балқаш және Алматы облысы
Ел ҚазақстанҚазақстан Қазақстан Қытай Қытай
Аймақ Алматы облысы, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы
Ортаққор: Іле өзені

Іле - Балқаш көлі алабындағы өзен.

Географиялық орны[өңдеу]

Қазақстанның Алматы облысында және Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы жерімен ағады.

Бастауы[өңдеу]

Орталық Тянь-Шань (Тәңіртау) тауларынан бастау алатын Текес пен Күнес және Қас өзендерінің қосылуынан пайда болып, Балқаш көліне құяды.

Гидрологиясы[өңдеу]

Ұзындығы 1001 км (Текес саласымен 1439 км), Қазақстан аумағында 815 км. Су жиналатын алабы 140000 км2, Қазақстан аумағында 77400 км2. Жоғарғы бөлігі таулық сипатта. Оң саласы Қас өзені құйғаннан кейін аңғары кеңейеді. Қапшағай қаласына дейін Іле жағасы аласа, кең аңғармен ағады, жайылмаларының кей жерлері батпақтанады. Қапшағай шатқалы тұсында өзен арнасы бөгеліп, Қапшағай бөгені салынған. Төменіректе Күрті өзені құйғаннан кейін аңғары едәуір кеңейіп, Сарыесікатырау және Тауқұм аралығымен ағады. Сағасынан 340 км жерде Іле салаланып, үлкен атырау құрайды. Оның ұзындығы 130 км, енді жері 100 км-ге дейін, ауданы 9000 км2. Іле өзені мұздық, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады.

Су ресурстарының шамамен 30%-ы Қазақстан, 70%-ы Қытай аумағында қалыптасады. Көп жылдық орташа ағымы Қайырған бекетінде (шекара тұсында) жылына 12,35 км3, Балқашқа құятыны 11,85 км3. Суының минералдығы 286 мг/л-ден 877 мг/л-ге дейін (шекара маңында) өзгереді, атырау басында (Үшжарма) – 320 – 345 мг/л.

Шаруашылықтағы маңызы[өңдеу]

Іленің және оның салаларының суы негізінен суармалы егіншілікке (3,7 – 4,5 км3/жыл), өнеркәсіптік-коммуналдық қажеттіліктерге (200 – 500 млн. м3/жыл), гидроэнергетикаға пайдаланылады. Балыққа бай, атырауында ондатра ауланады. Құлжа қаласынан төмен (Қытайда) кеме жүзеді. Қазақстан аумағында Бақанас ауылына дейін тұрақты кеме қатынасы бар. Арнасы көп жерінде қамысты, тоғайлы.[1]

Жетісу өзендерінің бірі болып саналанады. Іле өзенінде Қапшағай су қоймасы орналасқан.

Салалар[өңдеу]

Ірі салалары:Қас, Түрген, Талғар, Қаскелең, Күрті, Шілік, Шарын, Үсек (Өсек), Қорғас. Балқаш ауданында өзеннен Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас атты ежелгі құрғақ арналары тарамданады.

Елді мекендер[өңдеу]

Өзен бойында Қапшағай, Бақанас, Құлжа, Бақбақты елді мекендері орналасқан

Суреттері[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ энциклопедиясы, 9 том