Іле

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін, Іле (айрық) деген бетті қараңыз.

Іле
іле
іле
Сипаттамасы
Ұзындығы 1439 км
Су алабының
ауданы
140 мын км²
Су алабы Балқаш көлі
Су ағысы
Бастауы Тянь-Шань таулары
 · Орналасқан жері Текес мен Күнгес қосылу
 · Биіктігі 750 м
 · Координаттары 43°35′00″ с. е. 82°30′00″ ш. б. / 43.583333° с. е. 82.5° ш. б. (G) (O) (Я)
Сағасы Балқаш көлі
 · Биіктігі 340 м
 · Координаттары Координаттар: 45°24′00″ с. е. 74°08′00″ ш. б. / 45.4° с. е. 74.133333° ш. б. (G) (O) (Я)45°24′00″ с. е. 74°08′00″ ш. б. / 45.4° с. е. 74.133333° ш. б. (G) (O) (Я)
Еңістігі 3,7 – 4,5 м/км
Орналасуы
Балқаш және алматы облысы
Балқаш және алматы облысы
Ел Қазақстан мен Қытай
Аймақ Алматы облысы, ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр автономдық ауданы
Ортаққор: Іле

ІлеБалқаш көлі алабындағы өзен. Қазақстанның Алматы облысында және ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аудан аумағында, Орталық Тянь-Шань тауларынан (Тәңіртаудан) бастау алатын Текес пен Күнес өзендерінің қосылуынан пайда болып, Балқаш көліне құяды.

Географиясы[өңдеу]

Ұзындығы 1001 км (Текес саласымен 1439 км), Қазақстан аумағында 815 км. Су жиналатын алабы 140000 км², Қазақстан аумағында 77400 км². Жоғарғы бөлігі таулық сипатта. Оң саласы Қаш өзені құйғаннан кейін аңғары кеңейеді. Қапшағай қаласына дейін Іле жағасы аласа, кең аңғармен ағады, жайылмаларының кей жерлері батпақтанады. Қапшағай шатқалы тұсында өзен арнасы бөгеліп, Қапшағай бөгені салынған. Төменіректе Күрті өзені құйғаннан кейін аңғары едәуір кеңейіп, Сарыесікатырау және Тауқұм аралығымен ағады. Ірі салалары: Түрген, Талғар, Қаскелең, Күрті, Шілік, Шарын, Үсек (Өсек), Қорғас. Балқаш ауданында өзеннен Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас атты ежелгі құрғақ арналары тарамданады. Сағасынан 340 км жерде Іле салаланып, үлкен атырау құрайды. Оның ұзындығы 130 км, енді жері 100 км-ге дейін, ауданы 9000 км². Іле өзені мұздық, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады.

Су ресурстарының шамамен 30%-ы Қазақстан, 70%-ы Қытай аумағында қалыптасады. Көп жылдық орташа ағымы Қайырған бекетінде (шекара тұсында) жылына 12,35 км³, Балқашқа құятыны 11,85 км³. Суының минералдығы 286 мг/л-ден 877 мг/л-ге дейін (шекара маңында) өзгереді, атырау басында (Үшжарма) – 320 – 345 мг/л.

Қолданылуы[өңдеу]

Іленің және оның салаларының суы негізінен суармалы егіншілікке (3,7 – 4,5 км³/жыл), өнеркәсіптік-коммуналдық қажеттіліктерге (200 – 500 млн. м³/жыл), гидроэнергетикаға пайдаланылады. Балыққа бай, атырауында ондатра ауланады. Құлжа қ-нан төмен (Қытайда) кеме жүзеді. Қазақстан аумағында Бақанас а-на дейін тұрақты кеме қатынасы бар. Арнасы көп жерінде қамысты, тоғайлы.[1]

Жетісу өзендерінің бірі болып саналанады. Іле өзенінде Қапшағай су қоймасы орналасқан.

Салалар[өңдеу]

Ірі салалары: Шарын, Қаш

Елді мекендер[өңдеу]

Өзен бойында Қапшағай, Бақанас, Құлжа, Бақбақты елді мекендері орналасқан

Суреттері[өңдеу]


Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ Энциклопедиясы, 9 том