Араб-қазақ транскрипциясы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Arabic albayancalligraphy.svg
Араб жазуы
ا    ب    ت    ث    ج    ح
خ    د    ذ    ر    ز    س
ش    ص    ض    ط    ظ    ع
غ    ف    ق    ك    ل
م    ن    هـ    و    ي
Тарихы · Транскрипция
Әлиф мақсура · Харакат · Һамза ء
Араб сандары · Нөмірлеу қ · т · ө

Араб тіліндегі есімдер мен атауларды кирилл әріптерімен немесе латын әріптерімен транскрипциялау қиындықтар тудыруы мүмкін, себебі араб тілінің көптеген дыбыстары қазақ немесе ағылшын тілінде аналогтары жоқ, сондықтан олардың дәлме-дәл айтылуын арнайы белгілерсіз беру қиын.

Келтірілген кестеде Қыдырбаев Қалдыбай Арыстанбекұлының философия докторы (PhD) атағын алу үшін жазылған «Қазақ онимдерін араб тіліне транслитерациялаудың ғылыми-теориялық негіздері» диссертациясына негізделген. Бұл еңбекке ғылыми кеңесші ретінде профессор, филология ғылымдарының докторы Жұбатова Б.Н. және әл-Азһар университетінің профессоры Әли Әли Шағбан ат салысқан.

Араб әріптерін латиница мен кириллицаға берудің негізгі ережелері[1][өңдеу]

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
ا ʼәлиф /a(ː)/ ʼ ā a, aa ā, ə̃
һамза /ʔ/ —, ʼ ʾ ʼ, —
ب бə̃ʼ /b/ б b b б
ت тə̃ʼ /t/ т t t т
ث сə̃ʼ /θ/ с̱ th с
ج жим /d͡ʒ ɡ/ ж ǧ j, dj, g ж
ح хə̃′ /ħ/ х̣ h х
خ хā′ /x χ/ х̱, х̮ kh х
د дə̃л /d/ д d d д
ذ зə̃л /ð/ з̱ dh з
ر рāʼ /r/ р r r р
ز зə̃ʼ /z/ з z z з
س сūн /s/ с s s с
ش шūн /ʃ/ ш š sh, ch ш
ص ċāд // с̣ s ċ
ض дāд // д̣ d, dh д
ط ҭāʼ // т̣ t ҭ
ظ ҙāʼ /ðˁ / з̣ z, zh, dh ҙ
ع ʼәйн /ʕ/ ʿ ʻ ʼ
غ ғайн /ɣ/ г, г̣ ġ g, gh ғ
ف фə̃ʼ /f/ ф f f ф
ق қāф /q/ к̣ q q, k, g қ
ك кə̃ф /k/ к k k, c к
ل лə̃м /l/ л l l л
م мūм /m/ м m m м
ن нȳн /n/ н n n н
ه һə̃ʼ /h/ х, h h h һ
و ўə̃ў /w, / в, ў w w, u, oo, ou ў
ي йə̃ʼ /j, / й y y, i, ee й

Ерекше тіркестер[өңдеу]

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалыө транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
әлиф-мәдда /ʔaː/ ’а̄ ʾā ʾa а, ә
тә марбута /a, at/ а, ат h, t a, ah / at а, ә, әт/ет/ат
әлиф мақсура /aː/ а̄ ā a а, ә
ләм-әлиф /laː/ ла̄ la лә
ال әлиф-ләм /al, aC-/ аль- al- al-, el- әл-
ассимиляция әл- артиклі шәмсия әріптерінің алдында + + + — / + +

Дауысты дыбыстар[1][өңдеу]

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
Қысқы дауысты дыбыстар
َ‎◌ фатха /a/ а a а, ә
ُ‎◌ дамма /u/ у u у
ِ‎◌ кәсра /i/ и i и
Созыңқы дауыстылар
َا‎◌ фатха-әлиф // а̄ ā ā, ə̃
ٰ‎◌ әлиф-ханджария // а̄ ā ā, ə̃
َى‎◌ фатха-әлиф-мақсура /a/ а ā ā, ə̃
‎‎‎ىٰ◌‎‎‎ // ā ā, ə̃
ُو‎◌ дамма-уәу // ӯ ū ӯ
ِي‎◌ кәсра-йә // ӣ ī ӣ
Дифтонгтар
َو‎◌ фәтха-уәу /au/ аў aw ау, әу
َي‎◌ фәтха-йә /ai/ ай ay ай, әй
Шәддамен тіркесу
َوّ‎◌ /uːw, -uː/ uww уу
ِيّ‎ّ◌ /iːj, -iː/ iyy ий(й)*


Тәнуин[өңдеу]

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
ـً тәнуин-фәтха /an/ ан an ан, ән
ًى‎◌ /an/ ән an ан, ән
ـٌ тәнуин-дамма /un/ ун un ун
ـٍ тәнуин-кәсра /in/ ин in ин


Басқа белгілер[өңдеу]

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилли DIN лат. орыс.
ْ‎◌ сукун /Ø/
ّ шәдда дауыссызды екі еселеу дауыссызды екі еселеу
ٱ уасл һамзасы /ʔ/ ◌’
ؐ уасла /Ø/

Мысалдар[1][өңдеу]

Транслитерация кезінде араб сөзінің қай септікте екені есепке алыбайды. Мысал:

  • أبو عبد الله [Abu ′Abdillahi] — Әбу ′Абдиллə̃һи. Бірақ жазылғанда: Әбу Абдуллаһ деп беріледі.

Сонымен қоса соңғы харакаттар түсіп қалады:

  • زيدٌ [zaịdun] — Зәйдун, «Зәйд» деп жазылады.

Қамария әріптерімен басталатын сөздердің алдына «әл-» артиклі қойылады. Егер сөйлем басында болса — бас әріппен, ортасында — кіші әріппен. Мысалға:

  • الحاكم [al-Hakim] — «Әл-Хаким» болады, ал مستدرك الحاكم [jalasa al-Hakim] болса, «Мустадрак әл-Хаким» деп жазылады.

Егер «әл-» артиклі Шәмсия әріптеріне келсе, «әл» деп жазылмай, оның орнына қосарланып оқылатын шәмсия әрпі жазылады. Мысалға:

  • الشيباني [aš-Šaibaniịịu] — «Әш-Шайбани» деп жазылады, «әл-Шайбани» емес.

Бір буыннан тұратын араб сөздері қазақшаға жіңішке әріптермен беріледі (ح, ع, ر әріптерінен басқа). Мысал:

  • زيدٌ [zaịdun] — Зәйд; Зайд немес Зейд емес.
  • لَيْثٌ [laiṯun] — Ләйс; Лайс немесе Лейс емес.
  • فَهْد [fahdun] — Фәһд

Ал сөз екі буынды болса қазақшаға жуан әріптермен беріледі. Мысал:

  • منصور [manṣūrun] — Мансур, Мәнсур емес.
  • مروان [marụānu] — Маруан, Мәруан емес.
  • مرْيَم [marịamu] — Марйам (Марям), Мәрям емес.

Сөз екі буыннан тұрып, екінші буындағы дауыты дыбыс фатха немесе әлиф болса, бірінші буыны жіңішке, екіншісі жуан беріледі. Мысалға:

  • زيْنَب [zaịnabu] — Зәйнаб, Зайнаб емес
  • سلمان [salmānu] — Сәлман, Салман емес
  • ليلى [laịlā] — Ләйла

Ал екінші буындағы дауысты дыбыс кәсра немесе дамма болса, екі буын да жіңішке әріппен беріледі:

  • جابر [dʒābirun] — Жәбир, Жабир емес.
  • يزيد [ịazīdu] — Язид (Йәзид), Йазид емес.

«Ибн» (ұлы, баласы) сөзі арабтар بْنُ [bnu] деп қысқартқанымен, «ибн» деп толығымен жазылуы керек:

  • أحمد بن حنبل [Ahmadu bnu Ḥanbala] — Ахмаду′бну Ханбала болғанымен, Ахмад ибн Ханбал деп жазылады. «Ибн» сөзінің орнына «бен» деп қолдану — қате (мыс.: Салих бен Ғаним), себебі «бә′» әрпінің кәсрасы жоқ, сукунды.

«Әбу» сөзі қазақ тіліне септігіне қарамастан бірқалыпты беріледі. Мысалға:

  • ابن أبي شيبة [ibnu abī Šaịbata] — Ибну Әби Шәйба болғанымен, Ибн Әбу Шәйба деп жазылады.

Сөздің соңында қосарланған дыбыстар соңғы харакат сияқты түсіп қалады. Мысалға:

  • أبو ذرّ [abu Ḏarri] — Әбу Зар деп жазылады, Әбу Зәрр емес.
  • أبيّ [ubaịịun] — Убай, Убайй емес.

Қатыстықты білдіретін «-ий» жұрнағы сөздің соңында түсіріліп, тек кәсра ғана дыбысталады. Мысалға:

  • عليّ [Aliịịun] — Әли, Әлий емес.
  • الفرابي [al-Fārābiịịu] — Әл-Фараби, әл-Фарабий емес.


Дереккөздер[өңдеу]

  1. a b c Қыдырбаев Қалдыбай Арыстанбекұлы «Қазақ онимдерін араб тіліне транслитерациялаудың ғылыми-теориялық негіздері» — ҚР, Алматы қаласы, 2012. — 173 б.