Гипс

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Гипс
Гипс роза

Гипс[1] (грекше gypsos — бор, ок)

  • минерал — өз құрамына екі су молекуласын кіріктіретін кальций сульфаты;
  • негізінен гипс минералынан тұратын тұнба (шөгінді) тау жынысы;
  • ғаныш – сульфаттар класының минералы. Химиялық формуласы CaSO4 • H2O. Моноклиндік сингонияда кристалданады.[2]

Гипстің жеке кристалдары қалақша, баған, призма пішінді, ал минерал агрегаттары ұсақ түйіршік (алебастр) немесе талшық (селенит) масса түрінде кездеседі. Гипс ақ, мөлдір кейде қоспаларына байланысты түрлі түсті, шыныша жылтыр; қаттылығы 1,5, меншікті салмағы 2,3 г/см3, балқу температурасы 32 – 41°С. Құрғап келе жатқан тұзды көл мен теңіздерде шөгеді, басқа сульфаттармен бірге мұнай және күкірт кендерінде түзіледі, шөгінділер арасында ангидриттің гидратталуынан тұз кендерінің бұзылу-тозу қабаттарында суға ерімейтін үгінді түрінде шоғырланады. Гипс құрылыста, хирургияда, металлургияда, қағаз, бояу, цемент өнеркәсібінде, мүсін өнерінде, оптикада және ауыл шаруашылығында (тыңайтқыш) қолданылады. Гипстің ірі кен орындары Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Жамбыл және Алматы (Үлкен Бұғыты, Кіші Бұғыты) облыстарында бар.[3]

Кристалдық сырт бейнесі көбінесе таблетка формалас жұқа келеді, кейде призма түрінде болады. Гипстің «қарлығаш құйрық» деген қоспақтары жиі кездеседі. Гипстің жеке кристалы мен қоспағы . Агрегаттары қуыстар ішінде топталып өскен друзалар құрайды. Сонымен қатар оныц майда кристалды тыгыз түрлері болады (алебастр). Тастың жарықтарында шаншылып салаланып өскен талшық ты гипстер де болады. Талшықты гипс көбінесе жібекше құлпырған әдемі келеді.

Жаратылысы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гипс әр түрлі табиғат жағдайында:[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. тұзды көлдердіц шөгінділерінде;
  2. ангидриттід гидратация құбылысында жыныстардағы судың әсерінен;
  3. тұз және сульфид кендерінің үстіңгі үгілу зонасында қалдық минерал ретінде пайда болады;
  4. гипс гидратермалық желілерде сирек кездеседі;
  5. ол вулканды аймақтарда, әсіресе бу мен газдар атқылаған ыстық арасан көздер (фумаролалар) маңында кездеседі.

Гипс ете бағалы құрылыс материалы болып табылады. Ол түрлі керкемдік, скульптуралық ендірісте қолданылады.

Кендері:[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Гипс біздің елімізде, Батыс Уралда, Башқұртстанда, Татарстанда, Архангельскта, Вологодск облыстарында, Солтүстік Кавказда (Дагестан), Түрікменстанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда, кездеседі. Гипс кені шет елдердің көбісінде бар.

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Балалар энциклопедиясы, III-том
  2. Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0
  3. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология— Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2